Презентация, доклад на тему Призентация на тему Театр тілінің интонациясы мен просодикасы

атқаратын рөлі..............................
Просодикалық тәсілдердің сөйлеу актісіндегі қызметі.......................
Интонация компоненттерінің сөз ағымындағы көрінісі.................
Интонемалардың сөз ағымындағы көрінісі........................................
Интонация компоненттерінің жазу тіліндегі көрінісі............................
 ІІ бөлім Театр тілінің қалыптасу, даму тарихы
2.1 Театр тіліндегі сөйлеу мәдениеті мен сөйлеу техникасының алатын орны.............................................................................................................
2.2 Просодикалық тәсілдердіңсөйлеу техникасындағы көрінісі.................
2.3 Сахна тіліне просодикалық талдау (Ә.Рахимовтың «Шәкәрім» пьесасынан алынған үзіндіге интонологиялық талдау)...................................
 

тығыз байланысты болғандықтан, біз осы дауыс сазының ерекше қасиеттеріне тоқталғанды жөн көрдік. Жұмыста сахнада актерлердің сөйлеу актісі кезіндегі интонациялық қызметі, актерлердің дауыс сазын шебер пайдалана білуі эксперимент жасау арқылы, яғни сахна тіліндегі интонемалары мен компоненттері талданып көрсетіледі.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, қазақ тіл білімінде сахна тілінің интонациясының зерттелуі жұмыстың өзектілігін көрсетеді.

сөйлесім жағдаятын қазіргі тіл біліміндегі интонология тұрғысынан талқылап, интонациясының ерекшеліктеріне лингвистикалық тұрғыдан сипаттама беру, сондай-ақ зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – актерлердің сахнада ойнау шеберлігін анықтап, сахна тілінде интонацияның алатын орнын ашып көрсету болып табылады.

жан-жақты ашып көрсету;

кейіпкер бейнесін берудегі интонацияның алатын орнын айқындау

театр тіліндегі драмалық шығармалардың оқылуындағы просодикалық тәсілдердің өзгерісіне жеке-жеке тоқталу нәтижесінде синтагмалар мен ырғақты топтарға суперсегментті бөлшек болып табылатын интонемалардың сегіз түріне лингвистикалық сипаттама беру

сөйлеуші сөзінің интонациясына талдау жасау барысында мәтінді фразаларға жіктеу арқылы олардың әрбіреуінің әуенінің қозғалыс бағытын анықтау және суперсегментті тәсілдер арқылы сөйлеу толқынының бірлігіне лингвистикалық талдау жасау

театр тілініңдегі сөйлеу актісіндегі актерлік шеберліктің негізін құрайтын сөйлеу техникасы мен сөйлеу мәдениетінің интонация компоненттерімен бірлігін анықтау

қазақтың театр сахнасының қойылымы Ә.Рахимовтың «Шәкәрім» пьесасынан алынған үзіндіге интонологиялық талдау жасау

мәселелерінің бірі – интонация, яғни дауыс сазы. Оның біздің сөйлеу тіліміздегі алатын орны, сөйлеу мәнеріндегі оның қаншалықты дәрежеде маңызды екенін анықтау болып отыр. Сөйлеу тілі тек интонация арқылы ғана жүзеге асады. Өйткені, сөйлеу үстінде сөздің мағынасын толық түсіну үшін дауыс сазы маңызды роль атқаратындығын айтуымызға болады. Жалпы, «интонация» термині латынның «intonare» - «қатты сөйлеу» деген сөзінен пайда болғанымен, бұл терминнің қазіргі мағынасы әрі күрделі, әрі сан қырлы. Әуен (мелодика), кідіріс (пауза), қарқын (темп), үдемелік (интенсивтілік), ырғақ (ритм), екпін, әуез (тембр) интонацияның компоненттері болып табылады.

сөзімен, көркемсөз оқушылар өнерімен байланысты қарастырған. Ежелгі трактаттарда интонация жайында, оның тәсілдері туралы деректер жиі кездеседі. ХІ ғасыр тұсында мәдениет пен әдебиеттің дамуына аса үлес қосқан шығыс ғалымы Кайкаус (Кайкавус) 1082-1083 жылдары «Кабуснама» еңбегін жазып қалдырған еді. Онда: «Шешендік өнерді үйрену, жоғары мәртебеге ие болу» атты жетінші тарауында: «...Айтылуға тиісті бір сөзді тыңдаушының көңілі қиырда да, раушанда да болатындай мағынамен айтуға болады...

Қазіргі таңда тіл білімінде интонацияны тілдік деңгей ретінде жеке қарастыратын интонология саласы қарқынды дамып келеді. Осы тұста шетел және орыс интонолог – ғалымдарынан В.А.Богородский, А.М.Пешковский, В.Щерба, А.А.Реформатский, Л.Ф.Зиндер, Г.П.Турсуева, В.В.Виноградов, Д.А.Болинджер, К.Л.Пайк, В.А.Артемов, Е.А.Брызгунова, А.К.Цеплитис, Т.М.Николаева, Н.Д.Светозарова еңбектерінде, сондай-ақ қазақ тіл білімінде А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, Т.Қордабаев, Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Ә.Жүнісбек, Ж.Әбуов, З.Базарбаева, Б.Мурзалина еңбектерінде жан-жақты қарастырғандығын атауға болады.

ұғымды білдіргенімен, өзара іштей айырмашылықтары байқалады. «Просодика» кеңірек ұғымды беріп, буын, сөз, ритмикалық топ, синтагма, сөйлесім деңгейінде болса, интонация синтагма мен сөйлесімді (высказывание) қамтиды. Просодика мен интонация хабардың не туралы, кім айтқандығы және қайда, кімге арнап айтылғандығы жөнінде мәлімет береді. Яғни интонация – сөйлесімнің құрылуымен бірге туындайтын құбылыс.

негізгі компоненттері болып табылады. Интонацияның компоненттері кейде просодикалық тәсілдер деп те аталады. Бірақ олар сөйлемнің барлық түрлерінде әр уақытта бәрі бірдей орын алады және бәрі бірдей тыңдаушыға анық естіледі деп айту қиын. Олар өзара түрлі қарым-қатынасқа түсіп, сөйлемнің әр алуан түрлерін түзуші, оларды бір-бірінен ажыратушы қызмет атқарады.

Сөйлеуші мен тыңдаушының қарым-қатынасы сөйлеу мақсатының жүзеге асуын қалыптастырады. Сахналық сөйлеу актісінде де қалыпты сөйлеу дағдылары сияқты бір-біріне хабар жеткізеді, сипаттайды, сендіреді, дәлелдейді, бұйрық береді, ұсыныс жасайды, қабылдайды, уәде береді, бас тартады, кекетеді, ренжітеді, мақұлдайды, құбылыс әрекетке қатысты өз бағаларын береді. Өйткені сахналық қойылым тікелей адам өмірімен астасып жатқандықтан, шынайы өмір бейнесін көрермендеріне жеткізеді.

қайғы, мақсат-мұрат, ой мен арман, қимыл-іс; роль табиғатынан бастау алатын – ойын өрнегі, оқиғалар ошағы, идея ізгілігі, творчестволық толғақ сияқты көңіл-күй пернелерінен үн төгетін күрделі құбылыс. Бейнелеп айтқанда, кеудесінен күй төккен күйсандық іспеттес тылсым жаратылыс. Творчествода ең басты көркемдік критерий табиғатқа ғана тиесілі болса, сол табиғат тудырған творчество іргетасы – актер сізімінің түйсігі болып саналады.

өнерінде интонация өте маңызды орын алады. Сахна өнері дауыс саздылығы жағынан өте әсерлі болып, өзінің тыңдарманын тарта білуі керек. Яғни, сөзді өзінің саздылығымен ойнату қажет. Осы орайда Қ.Жұбанов: «Адам көңілінің қобалжуының түрі көп тірті ұшы-қиыры жоқ десек те болады. Бұларды білдіруге арналған амалдық – дауыс сазының да түрі көп» дейді

нәтижелері көрсеткендей, алдымен жазылып алынған таспаны тыңдай отырып, оған интонациялық тұрғыдан тадау жүргізілді.Зерттеу барысында таспаға жазып алынған сахна қойылымына сүйене отырып, әуен мен үдемелік, қарқын, кідіріс, тоналды диапазон сияқты компоненттеріне жеке-жеке тоқталып талдау жүргізіледі. Әуені көтеріңкі-бәсең, бәсең-көтеріңкі, көтеріңкі, бәсең болып, үдемелігі (интенсивтілік) – күшею, азаю арқылы, қарқыны – жылдам-баяу болса, кідіріс үш деңгейге бөлініп қарастырылады. Олар: қысқа, орташа, ұзақ. Тоналды диапазоны – кең-тар болып бөлінеді. Сонымен қатар әуені мен үдемелігі қатар алынады. Өйткені әуені мен үдемелігі көбінесе қатар (параллель) келіп отырады.

Тозған денем / ойыма / орын болудан қалып барат. / Адам өмірін / қалай түзеуге болат? – деген фраза тоғыз синтагмадан тұрады.

аяғында бәсеңдей түседі, яғни тиянақты интонема арқылы жасалған. Актер фраза соңында көтеріңкі әуенмен, яғни ақын өзіне-өзі сұрақ беру арқылы өзіндік эмоциясын білдіреді. Фраза ортасында бірқалыпты әуенмен айтылғандығы байқалады, яғни әуеннің өзгерісі көрерменді өзіне назар аудару мақсатында екендігі көрініс тапқан.

екінші сөйлемге өткенде қарқыны күшейіп сөйлем аяғында бәсеңдей түскен. Бұнда актер монолог оқу кезінде, тыңдарманға ой салу мақсатында, ақын эмоциясын білдіру мақсатында ерекше тебіреніспен айтып өткен.

жасау арқылы, сөз астарын тыңдарманына жеткізу мақсатын көздеген болса, ал. әр сөйлем соңында болатын кідіріс, логикалық тұрғыдан психологиялық жай-күйін білдірту мақсатында екендігі көрініс тапқан.

/ жаратқан иесін табумен / түзелет десе, / кейбіреуі / үкімет жойылса, / әркім / өз бетімен өмір сүрсе, / түзілед дет.– деген фраза он бір синтагмадан тұрады.

түседі де, сөйлемнің соңына қарай көтеріңкі әуенмен айтылып, соңында бәсеңдеп, сөйлемнің аяқталғандығын көрсетеді. Яғни актер Шәкәрім Құдайбердиевтің ішкі жан-дүниесін, тебіренісін сахнада өзінің актерлік шеберлігі арқылы өз деңгейінде жеткізуге тырысқан.

соңында қайтадан баяулағандық байқалады. Яғни ақынның ішкі көңіл-күйін анық білдіруге тырысқан актер, тыңдарманына өзінің актерлік шеберлігін, өзінің сөйлеу техникасы арқылы білдіртуге тырысқандығы байқалады.

жасау арқылы тыңдарманға ой салу, өзіне назар аудару, яғни прагматикалық тұрғыдан, көрерменге әсер етуді көздегендігі көрініп тұр.

баяу қарқынмен, күшті үдемелікпен айтылған. Кейіпкердің эмоциялық жағдайына, қызулану, әсерленуіне байланысты сөйлемдегі негізгі тон жиілігі өскен. Үдемеліктің күшейгендігі құлаққа көбінесе дауыстың қатты шыққанындай болып есептелгенімен, сахнада дауыс қарқынының күштілігімен ерекшеленген. Сөйлемнің соңындағы интонацияның төмендеуі кідірістің ұзақтылығын арттырған. Кідіріс кейіпкердің тікелей эмоциялық көңіл-күйімен байланысты болып отырған. Пьесадағы интонацияның әуенінің бағытының қозғалысын қарастырып отырғанда, тағы да сөйлеу дискурсында кейіпкерлер әлеуметтік жағдайларына байланысты интонацияны дәл қоя білгендігін аңғарамыз. Партнерлер интонацияны бір-бірлерінің сөзімен үндестірген. Яғни актерлердің сөйлеу интонациясы үндесіп келіп отырады. Талданған пьесада актерлер интонацияның осы функциясын жақсы түйсінген.

Қорыта келе айтарымыз, еліміздің өткен тарихы мен қазіргі заманның көрінісін танытып, шынайы өмірді бейнелейтін сахна болса, ал сахна көркін ашып, көрерменін жақсы әсерге бөлейтін, дауыс сазының сан қилы амалдары деп білеміз.
 

1989, -320 б.
Балақаев М. «Қазақ тілінің мәдениеті» Алматы, 1971.
Пешковский А.М. Интонация и грамматика / Избранные труды. –М.: 1959. -453с.
Шапиро А.Б. «Основы русской пунктуаций» М..., 1967, -65с.
Рапанович А.Н. «Фонетика французского языка». –М.: изд-во Высшая школа, 1973. -290с.
Malm berg Les demaines de la phanetique Paris. 1911. p 203.
Базарбаева З.М. Қазіргі қазақ тілі интонациясының негіздері. –Алматы: Комплекс, 2002. -202б.
Об ораторском исскустве ред. В.Беляков –М., Государственнное издательство политической литературы, 1958. -272с.
Абуль-Фараджд. Книга занимательных историй перевод с сирийского А.Белова, Л.Вильскера. М., Государственное издательство художественной литературы. 1957, -269 с.
Зиндер Л.Р.Общая фонетика –М., Высшая школа, 1979. -311.
Турсуева И.Г.Интонация и смысл высказывания -М., 1979 -101 с.
Светозарова Н.Д.Интонационная система русского языка. –Л., 1982 -173 с.
Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. А., 1994 -320 б.
Аманжолов С. Тіл және жазу –Өскемен, 2005 -404 б.
Сыздық Р.Сөз сазы. А., 1995.
Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1982. -