Презентация, доклад Татарр киносы.

фильм татар крестьяннарының Пугачев хәрәкәтендә катнашуларын тасвирлый. Фильмны 30 артык илдә күрсәткәннәр. Сценарий авторлары: Натан Зархи, Юрий Тарич, А.Шакиров.

Казанда һәм Казан губернасында (Кукмарада, Чистайда) байлар үз акчаларына кино күрсәтү заллары, биналары төзи башлыйлар. Аларда чит ил кинолары да, россия кинолары да күрсәтелә. 1917 елда Казанда Кинематографиядә хезмәт күрсәтүчеләр берлеге төзелә. 1924 елда Татар кинематография берләшмәсе төзелә, аны кыскартып “Таткино” дип йөртәләр. Аның төп вазифасы – кино төшерү һәм кино хезмәткәрләре кадрларын әзерләү була. 1927 елдан аның функцияләре Татарстан тамаша предприятиеләре идарәсенә күчерелә. 1928 елдан башлап Казанда һәм ТАССРда кино эшен оештыру һәм җитәкләү белән “Востоккино” шөгыльләнә башлый. 1930 елда ТАССР Халык комиссарлары советы каршында кинокомитет төзелә, 1938 елда Кинофикация идарәсе эшли башлый. 1988 елга кадәр аның исеме үзгәреп тора. Әйтик, Кинофикация буенча ТАССР дәүләт комитеты. 1991 елда Кинематографияне үстерү дәүләт фонды төзелә.

генә булса да, кинофильмнар прокаты башлану белән төшерелә башлый. 1898 елда театр мәйданында төшерелгән кадрлар күрсәтелә.1926 елда оператор К.Ф. Моткоф беренче тапкыр Сабантуй бәйрәмен төшерә. Татарлар тормышын кадрга төшереп калдыру эшчәнлеге белән 1932 елдан башлап Казан кинохроника студиясе шөгыльләнә башлый. Монда кинематография хезмәткәрләренең профессионал кадрлары формалаша, нәфис фильмнар татар теленә һәм Идел буенда яшәүче башка халыклар телләренә тәржемә ителә башлый.
1928 елда татарлар турында “Булат-Батыр” дигән беренче тулы метражлы фильм дөнья күрә. Ул 1927 елда Мәскәүдәге Совкино тарафыннан төшерелсә дә, аны татар киносының башлангчы дип әйтергә мөмкин, чөнки ул, беренчедән, татар авылында, Казан шәһәрендә төшерелгән, икенчедән, төп рольләрдән калганнары барысы да чын татар кешеләре, өченчедән, анда татарча сүзләр, җөмләләр бар, дүртенчедән, фильмда татар халкының көнкүреше, чукындыруларга каршы торуы чагылдырыла.

алмаган кискен мәсьәлә. Советлар чорында автоном (союздаш түгел) республика булганга күрә, үзебезнең кино төшерү студиясен ачу рөхсәт ителми. Тәҗрибә туплау өчен шартлар булмау сәбәпле профессионал кадрлар әзерләүдә дә кыенлыклар барлыкка килә. ХХ елның 90 еллары башында гына, беркадәр ирек алганнан соң гына, бу өлкәдә алга китеш сизелә. Һәвәскәрләр татар киносын төшерү эше белән кызыксына башлый.

ат”

“Ак чәчәкләр”

Рудольф Нуриев. Рудик

Зөләйха

солдатлар ярдәм күрсәтә. Авыл халкы, әлбәттә, каршылык күрсәтә. Авыоның абруйлы кешесе – сабантуй батыры Булатның хатынын үтерәләр, ә улы Әсфанны урлап китәләр. Тимур дигән улы качып кала. Булат хәерчеләрнең төп яклаучысы була.
Әсфан князь Потемкинның якын даирәсендә тәрбияләнә, аңа прапорщик чинын бирәләр һәм 15 елдан соң туган якларына хәерчелеккә каршы баш күтәргән крестьяннарны бастыру отряды җитәкчесе итеп җибәрәләр.
Монда ул балачакта ошаткан кызы Әсманы очрата, аның ярдәме белән татарлар ягына чыга, ә менә бертуган абыйсы Тимур, киресенчә, сатлыкҗан була, ахырда ул Әсфан кулыннан үтерелә.

Булат-Батыр

тамашачылар фикеренчә, татар, мөселман төшенчәләре моннан соң гел яхшы яктан гына кабул ителәчәк.
Фильмны урыс режиссеры Юрий Фетинг төшерде. Сценариен Аяз Гыйләҗевның “Өч аршин җир”, “Җомга көн кич белән” әсәрләре нигезендә язучының улы Мансур Гыйләҗев иҗат иткән. Ә “Бибинур” фильмын төшерүне башлап йөрүче, әсәрнең продюсеры Светлана Бохараева.
Фильмның сценарий авторы Мансур Гыйләҗев сөйләвенчә, Бибинур карчык чыннан да яшәгән. Аяз Гыйләҗевка аның язмышы турында бер авылда сөйлиләр. Чынбарлыкта Бибинур күрше авылның колхоз рәисе Җиһангирны соңгы юлга озатырга бара. Шуннан кайтканда аны этләр талап үтерә. Ә фильмда әлеге Җиһангир олихарх буларак күрсәтелде.

Бибинур

бай, яшь Җиһангирны нәрсә берләшетерә ала? Мәңгелек темалар бөтен кешене берләштерә. Сценарийны башта “Өч аршин җир” дип атаган идем. Чөнки бу җир каршында бөтен кеше дә тигез. Шуңа Җиһангир Бибинурның аннан күбрәк белүен карчыкның үлеменнән соң булса да аңлаган”, ди Гыйләҗев. “Бибинур” фильмында татар милләтенең бүгенге торышы ничек бар шулай ачып салына. “Без үзебез турында язабыз. Мине бу әсәрдә Бибинур карчык белән Җиһангир мөнәсәбәтләре уйландырды. Мин бит аны башка җирлектә яза алмыйм. Фильмда да кемдер урысча, татарча, инглизчә, кытайча сөйләшә. Тормышта да шулай бит”, ди автор.

Өч аршин җир каршында барыбыз да тигез

“Тулы метражлы уен фильм” номинациясендә җиңде.
2015 елда Салават Юзеевның “Ишекне шапылдатып япты да чыгып китте” – XI Халыкара мөселман киносы фестивалендә “Иң яхшы кыска метражлы нәфис фильм” номинациясендә җиңде
2015 елда Фәрит Дәүләтшинның “Рудольф Нуриев. Рудик” – XI Халыкара мөселман киносы фестивалендә “ТӨРКСОЙ” халыкара оешмасының махсус бүләге;
2015 елда Ринат Әюповның “Ак чәчәкләр” – XI Халыкара мөселман киносы фестивалендә “Татар әдәбияты буенча фильм төшерү” махсус бүләге.

“Ватаным Татарстан”, /№ 134, 12.09.2015