Презентация, доклад Т. В. Захаров - Чээбий

Захаров – Чээбий

 
 
 Үлэни толордо: Чакыр орто оскуолатын
нуучча тылын уонна литературатын учуутала
Осипова Алена Андреевна
 
 
 



Амма 2017

1. Эмис нэһилиэгин талааннаах олоҥхоһутун Чээбийи олорон ааспыт олоҕун дьон ахтыыларыттан, кинигэлэртэн сирдэтэн билии.
2. Саха талааннаах олоҥхоһутун Т. В. Захаров – Чээбий аатын үйэтитии.
 

Эмис нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕата Нооноон Баһылай, ийэтэ – Парасковья. Кинилэр үйэлээх саастарыгар Массаагы диэн алааска бур-буруо таһаарынан инчэҕэй тирбэҕэ быстыбытынан олорбуттар.

кэргэн ылбыта. Икки кыыс оҕоломмуттара. Улаханнара Татьяна икки кэргэҥҥэ биэстэ оҕоломмутуттан билигин соҕотох кыыс Лонгинова Февронья Николаевна ордон, Мэҥэ Хаҥалас Хочотугар олорор, аҕыс оҕолоох. Татьяна бэйэтэ Сталин аатынан холкуоска өр кэмҥэ ферма сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Кыра кыыстара Анна эдэр сааһыгар, кэргэн тахсыбакка сылдьан, өлбүт.

салалтатыгар туруорсан 1923 сыллаахха нэһилиэгэр аан бастаан оскуола астарбыт. Оскуолаҕа бастакы учууталынан, суол тэлээччинэн Чемокин Тимофей Васильевич үлэлээбит. Кини сыралаах үлэтин сыаналаан, В. М. Новиков – Күннүк Уурастыырап аатынан Эмис орто оскуолатын 75 сылыгар анаан нэһилиэк таһааттарбыт кинигэтин «Чээбий олоҥхоһут төрүттээбит оскуолата» диэн ааттаабыттара.

Бастакынан чилиэҥҥэ киирбит. Ол курдук куруутун инники кирбиигэ, нэһилиэк сайдарын туһугар сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорон, бэйэни харыстаммат үлэттэн сэллигэ өрүһүлтэтэ суох өрө туран, 1931 сыллаахха кулун тутар ыйга 63 сааһыгар өлбүтэ.

ахтыытыттан бэрт кылгас лоскуйу холобурдуур табыгастаах «Түмэппий олоҥхолоон – этэ-тыына, тутта-хапта олороро даҕаны киһиттэн атын буолааччы. Кини өрүү биир тэҥ куолаһынан хаһан да этиэ суоҕа. Куолаһа намтаан түһэн иһэн өрүһүнэн, хат улаатан, күөдьүйэн, сатараан кэлээччи. Саҥата аччыыр кэмигэр бэйэтэ эмиэ куччаабыкка, симэлийбиккэ дылы буолан, олорор сиригэр дьөлө кирийэн түһээччи. Оттон саҥата улаатан, куолаһа доллоһуйан ылыытыгар бэйэтэ... тахсааччы. Кини олоҥхото сарсыарданан өссө ордук сайдыбыкка, сэтэрбиккэ дылы буолааччы. Дьэ оччоҕо кини киһи этэр тыла иччилэнэн, туойар тойуга чугдаарыйан, ис иһиттэн имэҥирэн-илбиһирэн барар идэлээх».

олоҥхолоон, олоҥхоһут быһыытынан талба талаана арыллыбыт. Кини Тайҕаттан дойдутугар аатырбыт-сураҕырбыт олоҥхоһут буолан төҥнүбүтэ.
Чээбий маннык олоҥхолоох эбит: «Тойон Дьаҕарыма», «Үрүҥ Уолан», «Бэриэт Бэргэн», «Күн Эрилик», «Алантаайы-Кулантаайы», «Сылгы уонна Дыырай», «Ала Булкун», «Көмүс Чүүччүлээн», «Отох улаан аттаах Уол Туйгун», «Үрүҥ Үөдүйээн», «Уһук Туйгун бухатыыр», «Үөмэс харах аттаах Харыадала Бэргэн», «Кылааннаах уһуктаах Кыыс Ньургун», «Күн Эрэли» – барыта 14 олоҥхо.

Чээбий Амма Солобуодатын бааһынайын үөрэхтээх уолугар Виктор Николаевич Васильевка «Алаҥхаҕа төрөөбүт айаас аттаах Ала Булкун бухатыыр» (Ала Булкун) олоҥхону суруйтаран сүппэт-өспөт дьылҕаламмыта.

бэчээттээн таһаарыы боппуруоһа көтөҕүллүбүтэ. Россахаалмаз вице-президенэ П. Д. Кириллин саха фольклористарын этиитин ылынан спонсордаан, 1994 сыллаахха Т. В. Захаров – Чээбий Ала Булкун олоҥхото күн сирин көрбүтэ. Онтон Г. В. Баишев – Алтан Сарын олоҥхону толору тылбаастаабытын СГУ доцена В. Н. Протодьяконов Алтан Сарын Тоҕус этиҥ тойуга диэн кинигэтигэр толору киллэрбитэ. Ол аата Чээбий олоҥхото сахалыы да, нууччалыы да тылларынан бэчээттэнэн тахсан ааҕааччыларга тиийбитэ.
 

номоҕор сылдьар улуу олоҥхоһут Т. В. Захаров – Чээбий саха олоҥхотун өлбөт-сүппэт үйэлээбитэ, төннүбэт төлкөлөөбүтэ.
Түмүктээн эттэххэ, Чээбий туох да үлүннэриитэ суох Амма бастыҥ олоҥхоһута, ону ааһан, бүтүн Саха сиригэр аар-саарга аатырбыт улуу олоҥхоһут этэ, ол барыта кини устар олоҕор ыллаабыт-туойбут олоҥхолоругар, «Ала Булкун» олоҥхотугар дьэҥкэтик көстөр.