Презентация, доклад по татарскому языку на тему Нәрсә ул җөмлә?

төрләргә бүләләр? 3. Составы ягыннан нинди җөмләләр бар? 4. Кушма җөмләләр нинди ике төргә бүленәләр? 5. Иярченле җөмләгә билгеләмә бирегез. 6. Мәгънәләре ягыннан иярчен җөмләләр нинди төрләргә бүленәләр? 7. Төзелеше ягыннан? 8. Аналитик иярчен җөмләләрнең нинди бәйләүче чаралары бар? 9. Синтетик иярчен җөмләләрнең бәйләүче чараларын атагыз. 10. Йосыф кайтканны алар дүрт күз белән көтеп торды. Бу нинди җөмлә? Тыныш билгесе ни өчен куелмый?

кайчан?
Базар тарала башлагач, исәнлек-саулык сорашып килеп керәләр (З.Зәйнуллин)
кайчан?
Ай яктырганда, йолдыз күренми. (Мәкаль)
кайчан?
Ак чәчәкләр очкан чакта,
Сагынуга түзәлмадым. (Ш. Галиев)
кайчанга кадәр?
Анасы килеп алыр, шуңа кадәр баланың үзен җибәрми торыгыз. (Ә.Фәйзи)
кайчан?
Ул кайчан килергә куша, Илсөяр нәкъ шул вакытка килеп җитә. (Г.Гобәй)
кайчан?
Галиулла белән Хәлим тиз генә юлдан чыктылар, ул да түгел, әллә никадәр тузан туздырып, күк атлы кеше узып китте. (И.Гази)

). Прибежали (когда?)

когда?

хәлендә кала. –
Адәм баласының яшерен серләре ачыла,
шуннан соң ул яклаучысыз, гаҗиз сабый бала
хәлендә кала.
Җил исте, шунда егетнең йөзенә хуш исле
җылылык бәрде. –
Җил искәч, егетнең йөзенә хуш исле җылылык
бәрде.

– Ком сахрасында ыгы-зыгы басылгач – иярчен җөмлә,
икенчесе – мин дә илкәемә кайтып китәрмен әле – баш җөмлә.
Бу иярчен вакыт җөмлә.
Бәйләүче чарасы –гач хәл фигыль формасы.
Компонентлар арасына өтер куела, чөнки синтетик иярчен җөмлә баш җөмләдәге үзе ияреп килгән сүздән ераклашкан.
Схемасы:






Яки (....-гач), [ ].

2 баш. җ.

1. синтетик иярчен вакыт җөмлә

-гач хәл фиг. формасы

Ибраһимов)
Бу иярчен вакыт җөмлә.





Беренче җөмлә - ике составлы, раслау, җыйнак җөмлә.
Сугыш – гади ия.
Беткәч – гади фиг. хәбәр.
Икенче җөмлә - ике составлы, раслау, тулы, җәенке хикәя җөмлә.
Мин – гади ия.
Җибәрелдем – гади фигыль хәбәр.
Укырга – максат хәле, хәбәргә инфинитив формасы аша ияргән.
Мәскәүгә - урын хәле, хәбәргә Ю.к. кушымчасы аша ияргән.
Институтка – аныклагыч, аныкламышка аныклау интонациясе ярдәмендә бәйләнгән.
Партия тарафыннан – кыек тәмамлык, үтәүчене белдерә, хәбәргә тарафыннан бәйлек сүзе
ярдәмендә бәйләнгән.
Өтер куела, чөнки синтетик иярчен җөмлә баш җөмләдәге үзе ияргән сүздән ераклашкан.

2 баш. җ.

1. синтетик ия. вакыт җөмлә

-гач хәл фиг. формасы

мөнәсәбәтле сүзләр
- ул да түгел, ул да булмый теркәгеч сүзе
Синтетик
- исем, сыйфат фигыль, хәл фигыль формалары
- килеш кучымчалары
- бәйлекләр, бәйлек сүзләр
Сораулары
- кайчан?
- кайчаннан бирле?
- кайчанга чаклы?
4. Аналитик иярчен вакыт җөмләләр рус телендә придаточное предложения времени дип аталалар.

нче биттәге 72 нче күнегү.