Презентация, доклад по родной литературе Сивцев Дмитрий Кононович - Суорун Омоллоон

торообутэ. Оксокулээх Олоксойдуун, Ойуунускайдыын биир дойдулаахтар.
Бу орто бааьынай кэргэнигэр 20 о5о торообутуттэн 4 эрэ ордубут да, кэлин Дмитирий со5отох хаалбыт.
Олонхоьуттар уутуйан уоскээбит сирдэригэр торообутэ.
Ону таьынан политическай сыылынайдар олохтоох дьонно утуо сабыдыаллара биллэр.
1919 с. а5ата олон ийэтинээн иккиэйэх ииттэннэр 3 сыл олороллор.
1923-28 сс. Дьокуускайга педтехникуму бутэрэр.
Педтехникум кэнниттэн Таатта5а, Уус- Алданна учууталлыыр.
1930с. Дьокуускайга араас улэлэргэ, театрга, уорэх министерствотыгар улэлиир.

хомуйууга элбэх улэни ыытар, "Саха фольклора" диэн билиннэ диэри кэрэхсэнэр хомуурунньугу таьаарар.
1934с. Саха сирин суруйааччыларын сойууьа тэриллибитин кэннэ суруннээн драматургиянан дьарыктаммыта.
А5а дойдуну комускуур сэрии кэмигэр ордук таьаарыылаахтык улэлээбитэ. Саха театрын сценатыгар кини "Айаала« (1941), "Сайсарыта« (1942), "Ньургун Боотур" операта (1942) М.Н.Жирков, Г.И.Литинскэй музыкатынан туруоруллубуттара уонна орго диэри театр репертуарыгар сылдьыбыттара.
50-60-с сс. Саха музыкальнай искусствотын сайдыытыгар ордук кыьаллан улэлээбитэ. "Лоокуут уонна Ньургуьун" опера, "Кун куо", "Хотойдор хоту котоллор" курдук балеттар либреттоларын айбыта.
1972 сылтан оло5ун тиьэх сылларыгар диэри музейдары тэрийиинэн улуьуйэн, туох баар кууьун-уо5ун биэрэн улэлээбитэ.

күөлэ" диэн алааска төрөөбүтүм. Онон киэҥ, улуу сирдэри харахтаабак­ка, тыа быыhыгар үөскээбитим. Биhиги тулатааҕы тыабыт да маһа­-ото соччо үгүс эгэлгэтэ суох - наар бииргэм тиит, xaтыҥ, биитэр талах, ыарҕа эрэ буолар.
·                                                        Оччотооҕута төрөөбүт үрэҕим Таатта тыалыын-ыырдыын, устар уулуун, саймаархай салгынныын ыллам-дьэллэм ырыанан толоруга дылыта.
·                                                        Оччолорго Таатта эбэ хотун бүтүннүү даҕаны салгынныын ырыа -
Оҕоннордуун оонньуулаах,
Эмээхситтэрдиин эйэҕэс,
Дьахтардыын амарах,
Уолаттардыын тойуксут,
Кыргыттардыын ырыаһыт, -
диэн, тойукка киирбит, аатырбыт дойду этэ.

биир сарсыарда (Киристиэп күн этэ) исти­битим илин диэки туох эрэ дириҥ тыас ньириhийэн иhиллэр. Сүүрэн киирэн дъоммор эттим. Бары сырсан таҕыстыбыт, бала­ҕаммыт сабараанньатын үрдүгэр ытынныбыт, иhиллээтибит. Ийэм эттэ: "Ытык күөл таҥаратын дьиэтин ийэ куолакалын тыаһа", ­диэтэ уонна кириэстэннэ. Биhиги бары кириэстэннибит итиэннэ куолакал тыаһа тохтуор диэри иhиллии турдубут. Олус үөрдүбүт, туох эрэ дьолго тиксибит курдук сананныбыт. Эчи, барахсан тыаһа дуораhыйан дьиктитэ, үчүгэйэ бэрдэ.
Ити күнтэн ылата "Ытык күөл" диэн тыл миэхэ хайдах эрэ күндүтүк иhиллэр. Ыҥыpap, уккуйар курдук буолта. "Үчүгэй" диэн баарын, ypaтытын, умсугутуулааҕын онно өйдөөбүтүм.
Ол кэнниттэн кэмпиэт суутун, таҥac бэчээтин кыра эдьиийби­ниин "чээн үчүгэйиин" дии-дии, уура сылдьан, хаһан эмэ ахтыннахпытына ылан көрөн, санаабыт дьэгдьийэрэ, сүрэхпит сылаан­ньыйара. Ол курдук, саха бүтүннүүтэ даҕаны, хартыынаҕа олус тартаран, туох эмэ үчүгэйи көрдөхтөрүнэ "Хартыына курдук" диир этибит.

учууталлыы сылдьыбыта. Унуоҕунан төрөл, бүлүгүр сарыннаах, бэйэтигэр сөп эттээх-­сииннээх, тор курдук туора бытыктаах, арыы саhыл хааннаах, са­hархай харахтаах, үмүрүктүҥү сүүстээх, эрдэ күрэҥсийэн эрэр баттахтаах, дэбдэгэр соҕус имнээх, сахалыы хаптаҕайдыҥы муруннаах киһи этэ.­ Cөҥ хойуу соҕус куоластааҕа, лоп курдук туттара-хаптара, көрөрө-истэрэ, эйэҕэс, ордук харахтара хайдах эрэ куруутун мичээрдииргэ дылы гыналлара.
Кини биhиэхэ математиканы (геометрияны) биэрэрэ. Киhи өйүгэр түhэрдик, астыктык уонна бэйэтэ көтөҕүллэн үөрэтэрэ. "Пифагорова штаны во все стороны равны", - диэн ааттаан биир уустук теореманы бэрт чуолкайдык, сытыытык үөрэппитэ мин са­наабыттан билиҥҥэ диэри арахпат. Кини, аны санаатахха, оҕо санаатын сатаан тутар, үчүгэй педагог эбит. Ахсаанын үөрэҕэр араас улуу математиктар, Сократ эҥин курдук бөлүhүөктэр тустарынан кэпсээн, биhиги сэҥээриибитин, интэриэспитин эмиэ бэркэ көбүтэр буолара. Сорох ардыгар туох эмэ дьикти ахсааннары таай­таран олорор активноспытын эмиэ бэркэ көтөҕөрө. Холобур, саа­хымат дуоскатын ылан баран, бастакы хараҕар биир туораҕы уурар, уонна этэр: "Хас харах аайы туорах ахсаанын иккилии төгүлүнэн улаатыннаран иhиҥ, оччоҕо 64 харахха төһө туорах буоларын су­oттaaҥ". Биhиги кыhыйа - кыhыйа суоттуубут. Сорохтор таһаа­раллара, оттон мин билиҥҥэ диэри кыайан таһаара иликпин.

оттон киниэхэ баар эбит этэ. Кини Анемподист Иванович Софронов кэргэнэ Евдокия Констан­тиновнаны кытта оонньуу олорорун биhиги олус кэрэхсээн одуу­лаhар буоларбыт.
Мин Чөркөөххө үөрэнэрим саҕана учууталбыт кэргэттэрэ биир бириэмэҕэ эмиэ онно олоро сылдьыбыттара. Кини бэйэтэ эмиэ ханна эрэ айаҥҥа сылдьар быhыылааҕа.
Мин өйдүүрбэр кэргэттэрэ туой бэйэлэрэ эрэ олорор буолаллара. Дьиэ-уот тэриниитэ, тус бэйэ олоҕун oҥocтyyтa, баай мунньуута диэҥҥэ төрүт кыһаммат киhи эбит. Бэйэтигэр, кыратынан буоллаҕына, биир кыстык угун саҕа үүтээни туттубакка, биир дьиэ малын-салын хааччыммакка, биир анал күрүөнү туттубакка өлбүтэ чахчы.
Ити бириэмэҕэ мин кинини ырыаһыт, поэт быhыытынан ааннъа билбэт этим. Оттон бар дъонугар кини Өксөкүлээх Өлөксөй диэн аатырбыта ырааппыт эбит. Ону мин маннык түбэлтэттэн өйдүүбүн. Кинини бэйэтин поэт быhыытынан арааран билбэккэ сылдьан, кини айбыт "Ойуун түүлэ" диэн поэматын мин, киhи көрдөhүүтүнэн, олорчутун илиибинэн иккитэ устан турабын. Дмитрий Николаевич Сивцев диэн, үөрэҕэ суох гынан баран, алыс үлэhит, сатаабатаҕа диэн суох кыайыылаах, уус киhи таайдаах этим. Ол кини булан аҕалан "Ойуун түүлүн" бэчээккэ тахсыан иннинэ илиинэн уhулан норуот ортотугар тарҕаммыт айымньы буолуохтаах.
1924 сыллаахха мин Дьокуускайга киирэн үөрэммитим. Кини онно биhиэхэ педагогическай техникумҥа саха тылын үөрэппитэ. Дьэ, астык учуутал этэ. Кылааска киирэн баран, нууччалыы "гос­пода" диэн тылынан эҕэрдэлээн баран, ypyoгyн саҕалыыр этэ. Ити курдуга. Ол иhин биhиги, "табаарыстар", xahaн да ону өhүргэнэ истибэт этибит.

сиэптээх хара-сиэрэй толстовкалаах буо­лара. Дьахтар кыhыл көмүс цепочката быалаах чаhыытын, моон­ньугар иилэн баран, толстовкатын сиэбигэр уктара. Сорох арды­гар субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Кыһынын үксүгэр таба caҕынньaхтaax, саал былааттаах сылдьара.
Уруокка aҥapдac тылы үөрэтэринэн эрэ xahaн да муҥурдaммaт этэ: "Саха тылын грамматикатын суруйабын", - диэн бэркэ сөбүлүүрдүү, киэн туттардыы өтөр-өтөр кэпсиир буолара.
Кини биhигини сахалыы да, нууччалыы да билбэт дьоҥҥут диэн этэрэ. Киhи, общество олоҕор тыл суолтата олус улаханын биhиэ­хэ өйдөтө сатыыра. Саха тыла баай ордук дьүhүннүүр тыллара диирэ. Араас көрүдьүөстээх, бэргэн тыллары холобур аҕалтаан, биhигини күллэрэрэ, бэркиhэтэрэ. Холобур "хоhохоччуйбут", "хол­лороннообут", "ласпардаабыт", "лаhырҕайдаабыт" - диэн тылла­ры биhиги нууччалыы тылбаастаан бэрт элбэх да тылынан ити тыллар ис хоһооннорун кыайан биэрбэт этибит.
Copoҕop бэйэтин хоһооннорун aaҕapa уонна биhиэхэ көҥүл темаҕa хоһоон суруйтаран көрөрө. Сахалыы хоһоон хайдах сурул­ларын кэпсиирэ. Онно ордук чорботон ahaҕac дорҕооннор дьүөрэ­лэhэр сокуоннарыгар тохтуура.
Кини уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биhириир гына харах­пын аспыттара.
Суорун Омоллоон

Боотуруускайдар араас сахалыы астарын мин ол сыл амсайбытым, ол астар туста­рынан олус элбэҕи кэпсиирэ, сэhэргиирэ, төрүкү астары олус ахтар да быhыылааҕа». Н.Н. Павлов-Тыаһыт ахтыытыттан.

1928с.

Гликерия Григорьевна Сивцева
(1866-1944) –
Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон
ийэтэ.

1931с.

      Онтон, 1923-1924 сыллаахха (бандьыыт эҥин aahaн),
мин "дол­гуйар Дьокуускай куоракка" киирбитим.
17-лээх уол, "Кутту" диэн, үрэх баhа сиргэ,
быстар күһүн соҕотоҕун оттуу сырыттахпына,
убайым Иван Харитонович Сивцев: "Миитэрэй
үөрэнэ киирдин, дьиэ буллум",-
диэн илдьитэ кэлбитэ. О, онно үөрбүппүн эриэх­сит!..
Ол курдук күүскэ долгуйан үөрбүппүн үйэм да тухары өйдөөбөппүн.

Д. Сивцев туьэриитэ. 1927 с.  

- кырдьаҕас учуутал соҕотох кыыhа.
Үчүгэй дьүhүн­нээх, киэҥ харахтаах, xaтыҥыp,
намыhах yҥyoxтaax. Бар дьоҥҥо көстө-биллэ
сатаабат, үҥкүүлээн сахсыллыбат, олус сэмэй
киhи этэ. Кыра кылаастарга учууталлыыра.
Арай эригэр атаахтыыра биллэр курдуга…
Н.Н. Павлов-Тыаһыт
 

– Д.К. Сивцев, С.П. Ефремов. 1934 с.

турар И.Попов

улахан уола Айсен Дойду, кыра уола Кирилл.

Чоркоох музейын, Суотту комплексын тэрийбитэ.
Учебниктар, пособиелар автордара. Саха советскай литературата ата5ар турарыгар уонна бар5ара сайдарыгар биир улахан онолоох кэпсээнньит, бодон драматург.

бастакы айымньым ­"Өлүөнэ өрүс" диэн кэпсээн. Бу кэпсээн 1926 сыллаахха "Чол­бон" сурунаал 2-с нүөмэригэр бэчээттэммитэ. Онно мин ааппын кистиэхпинэн кистээн, "Т. уо."- ол аата Тыа уола диэн илии бат­таабытым. Кырдьыгынан даҕаны, таҥаhым-сабым, xopryhyм, куттahым, дьиҥнээх тыа уола этим. Уҥуохпунан обургу да соҕус буол­ларбын, көрүҥмэр быдан тиийбэт килбик, саатыган этим. Хата, ол оннугар, аргыый сылдьан, тyry эмэ санаабын суруйбута буолар эбиппин.
Бэчээттэммэтэх суруйууну ахтар эбит буоллахха, мин дьиҥнээх бастакы суруйуум "хоһоон" этэ. Дөксө нууччалыы тылынан. 15-16 саастаахпар кичэйэн-кичэйэн осумуой кумааҕыга суруйбутум. Ону, хас эмэ төгүл бүк тутан, суулаан-суулаан баран, эргэ, хаалбыт ба­лаҕан өhүөтүн быыhыгар кыбыта сылдьыбытым. Ону аҕыннахпына, кистээн киирэн ааҕан баран, эмиэ оннугар төттөрү кыбытан кэби­hэр буоларым. О, ону күндүтүк да саныырым, тутарым-хабарым! Бука, ол осумуой кумааҕыгa суруллубут тылларга - миэнэ саамай ыраас санаам, кутум, сүрэҕим сыаната биллибэт баҕата баара эби­тэ буолуо, бэйэтин да саҕа кыhыл көмүскэ биэриэ суох этим. Оччо күндүтүк саныыбын айар илбис иэйэхситэ аан бастаан миэхэ мичик, күлүм гыммытын, сүргэбин көтөҕөн алҕаан, кынаттаан ааспытын...

17-лээх уол, "Кутту" диэн, үрэх баhа сиргэ, быстар күһүн соҕотоҕун оттуу сырыттахпына, убайым Иван Харитонович Сивцев: "Миитэрэй үөрэнэ киирдин, дьиэ буллум",- диэн илдьитэ кэлбитэ. О, онно үөрбүппүн эриэх­сит!.. Ол курдук күүскэ долгуйан үөрбүппүн үйэм да тухары өйдөөбөппүн.
Ити күһүн Өлүөнэ өpүһү, куораты аан бастаан көрбүтүм. Куо­рат дьиэлэрэ, эчи, үчүгэйдэрин эриэхсит! Бу оhуордара, дьарҕаалара сиэдэрэйэ сүрүкэтин! Хараҕым арахпат, бииргэм xaнтаapыҥныы иhэбин. О, олус да сөхпүтүм, үөрбүтүм, дьоллоох курдук санам­мытым!.. Кэрэ oҥohyк тyry даҕаны саҥарбатар-эппэтэр даҕаны, киhиэхэ олус да күүстээх иэйиини үөскэтэрин онтон билиҥҥэ дылы бэркиhиибин.
Аны санаатахха, биhиги билиҥҥи Ярославскай уулуссатынан куоракка кэлбит эбиппит. Онно ити 2-ис оскуола аттынааҕы ohyopдаах-мандардаах мас дьиэлэри көрбүппүн. Билигин дaҕаны одуу­ласпакка эрэ ааспаппын, Оҥорбут маастары буларым эбитэ буол­лар, киниэхэ сиргэ тиийэ тоҥхойуом этэ.
"Өлүөнэ өрүс" диэн бастакы кэпсээним эмиэ итинник кэрэни кэрэхсээhинтэн үөскээбитэ.

этэ. Дөксө нууччалыы тылынан. 15-16 саастаахпар кичэйэн-кичэйэн осумуой кумааҕыга суруйбутум. Ону, хас эмэ төгүл бүк тутан, суулаан-суулаан баран, эргэ, хаалбыт ба­лаҕан өhүөтүн быыhыгар кыбыта сылдьыбытым. Ону аҕыннахпына, кистээн киирэн ааҕан баран, эмиэ оннугар төттөрү кыбытан кэби­hэр буоларым. О, ону күндүтүк да саныырым, тутарым-хабарым! Бука, ол осумуой кумааҕыгa суруллубут тылларга - миэнэ саамай ыраас санаам, кутум, сүрэҕим сыаната биллибэт баҕата баара эби­тэ буолуо, бэйэтин да саҕа кыhыл көмүскэ биэриэ суох этим. Оччо күндүтүк саныыбын айар илбис иэйэхситэ аан бастаан миэхэ мичик, күлүм гыммытын, сүргэбин көтөҕөн алҕаан, кынаттаан аас­пытын...

«Сайсары», «Кун куорэйиэн иннинэ», «Кукур Уус».
Кинигэлэрэ: «Омоон суоллар» (1945), «Талыллыбыт айымньылар» (1959 – 1960, 1966 – 1967), «Иhирэх тыл» (1974).

– уран айымньытын талыгар – оhугэр, фольклоругар сытар.
Нуучча литературата тирэх буолбута («Олуонэ» - Гоголь «Днепр»).
Сахалыы сатира маастара.
Талааннаах драматург + Саха театра.
Саха прозата ата5ар туруутугар улахан онолоох.
О5олорго аналлах айымньылара – «Чоочо», «Ньургун Боотур» опера – 1957с. «Сир симэ5э» либретто, «Дьол тааhа» балет.

тайанан Суорун Омоллоон о5олорго анаан араас кээмэйдээх айымньылары айбыта.
«Чоочо» (1933) – гражданскай сэрии кэминээ5и, тункэтэх тыа5а буолбут быhыы – майгы ойууланар. Бу барыта о5о дьыл5атыгар тыктарыллар. 12 саастаах Чоочо дууhатын араас туруга сыыйа уhуктарын суруйааччы тыыннаах хартыына онорон аа5ааччыга тиэрдэр.

тыл. Публицистика хомуурунньуга. Дь, 1974
Эрчимэн. Аанчык дьыл5ата. Оруол кэриэьэ. Дь, 1977