Презентация, доклад по родному (аварскому) языку на тему Г1абадерил г1алимзаби ва хъвадарухъаби (9класс)

«Ниж нужедаса ч1ух1ула!»

Гьев Дагъистаналда цеве цlалич1ев чиго хутlун ватилаго. 1630 соналъ г1елму-лъай гъварид ва камил гьабизе гьес сапар бухьуна цин Шемахиялде гьенисан Ширваналде, Еменалде, Египеталде ва хадуб Г1арабустаналде. Гьенив ц1алулаго гьес бала ич1го сон ва 1639 сон росулъе т1ад вуссуна. Т1ад вуссаравго росулъ бала доб заманалда рекъараб мадраса. Гьеб бук1ана, Дагъистаналда ц1ар раг1араб, т1адег1анаб г1елмияб ва динияб лъай кьолеблъун, лъай босизе кинабго рахъалъан рес бугеб мадраса. Гьенире ц1ализе рач1ине лъугьана т1олабго маг1аруллъиялдаса, цогидал миллатазул виллаятаздасаги г1олилал-мутаг1илзаби, ц1алдохъаби.
Абизе мустах1икъаб буго Г1обода Шаг1бан-къадида цере ц1алун рахъана 17-18г1асрабазда машгьурал Дагъистаналъул г1алимзаби.

бугев чи вук1унев вук1ун вуго къади. Гьев вищун вуго гьесул г1акъиллъиялъухъ балагьун. Гьев рит1ухълъи кколев чи вук1иналъ. Цох1о къадилъиялдалъун лъуг1улеб иш бук1инч1о, гьев вук1ана ханасул г1акълучиги, таржамачиги, маслиг1атчилъунги. Турциялъулгун Персиялъулгун хурхен бук1ана хунздерил т1алъиялъул. Гьезулгун гьоркьоблъиялъул кагътал хъвалевчиги Шаг1бан вук1ана.
Шаг1баница ханасдаса т1алаб гьабулеб бук1ана шариг1аталда рекъон лагъзаби тархъан гьари, Цlоралде гьарулел чабхъенал къот1изари, халкъалъул ч1аголъиялъе квербакъи гьаби. Амма ругьунаб ишалдаса мах1румлъизе ханасеги, гьесул сверухълъиялъеги бокьич1о, гьединлъидал х1алт1удаса г1одовги ч1ун, живго вижараб росулъ жиндир къоял лъуг1изег1ан г1елмуялда, гьеб цебет1езабиялда т1ад х1алт1улев вук1ана Шаг1бан.
Г1араб, перс ва турк мац1ал лъик1 лъаялъ гьесие рес кьолаан исламияб маданият гъваридго лъазабизе. Г1емерисел т1ахьал руго Шаг1банил гьабсаг1атги к1удиял г1алимзабаздагицин ц1ализе к1оларел. Ц1акъ гъваридаб грамматикаялда хъварал руго гьел.

Шаг1бан-къадида гьеб ц1ализе к1олареблъи ва гьездаса г1емер чияс пайда босулареблъи. Киг1ан г1емер г1араб мац1 лъалел г1адамал ругониги, гьелда хъвараб жо г1араб мац1 лъалезда, лъалеб ва бич1ч1улеб букlинч1о. 1640 соналдаса бахъараб байбихьана Шаг1бан-къадица г1ажамалда хъвазе.
Шаг1бан-къадил рук1ун руго к1иго васги цо ясги. Гьесул яс Пат1имат , тарихалда гьоркьое уна нилъее загьирай т1оцеесей Дагъистаналда яхъарай г1алимч1ужу х1исабалда. Гьей Кьохъа жиндирго вук1арав лъик1ав ц1алдохъанасе Салмание кьун йиго гьес ригьнаде. Гьенирего кьун руго г1емерал т1ахьалги жинцаго хъварал. Гьелъин гьабсаг1аталде щвезег1анги кьахъадерица гьел нахъе ц1унун ругел ва к1одо гьарулел.

(къ.с).
Г1ободияс(къ.с) жиндирго г1умруялъулъ аслияб мурадлъун т1аса бищун буго лъабго иш: дин, г1елму,г1аданлъи. Гьесулъ бук1ана инсанасул рек1елъ чирахъ бакизе к1олеб даражаялъул рух1ияб къуват, каламалъул г1акъиллъи, мац1алъул пасих1лъи. Доб заманалъул г1алимзабазул абиялдалъун батараб буго Г1ободиясде(къ.с) вахун суннат ц1унизе к1олев чи вук1инч1ин Дагъистаналда. Х1атта хъарпуз цебе лъурабго гьеб аварагас (г1алейгьи ва салам) кин къот1араб кин кварабали лъаларебилан, гьеб квинч1ила.
Гьединго диниял г1араб «лугъат» мац1алда хъварал т1ахьал 25 ялдениги рахарал рук1анила, амма Дагъистаналдаги, Турциялдаги, Макка Мадинаялда хъваралги киналго гурел нилъехъе щварал.

росулъ.
1834-1843 соналде щвезег1ан ц1алана г1абадерил г1алимзабазда цеве Г1обода росулъ.
1843-1847соналде щвезег1ан Гьухъали росулъ, устар Х1ажи Мух1амадида цеве ц1алана.
1866 соналъ 38 сон бук1аго борхана т1оцебесеб х1еж.
1878 соналъ 50 сон байдал к1иабизеги борхана х1еж.
1883 соналъ лъабабизе Маккаялде арав дова ч1ана.
1895 соналде щвезег1ан г1умру гьабуна Макка шагьаралда.
1895 соналъ Маккаялда хвана ва гьенив вукъунги вуго. Муг1алла абураб хабалазул «Шаг1батул нур»- абураб рахъалда.

буго.
1914 соналъ 46 сон барав чи г1умруялдаса ват1алъун вуго.
Эрпели росулъ вукъунги вуго.

Г1обода росулъ.
1962 соналъ лъуг1изабуна ДГУ ялъул филологияб факультет.
1965 соналъ гьелъулго анспиратураги.
Х1алт1ана бет1ерав г1елмияв х1алт1ухъанлъун (Института языка, литературы и искусства).
Член Союза писателей СССР 1967соналдаса бахъарав.
Къват1иб бахъана 200 х1алт1и (по истории, теории литератур народов Дагестана, отворчестве писателей, в их числе монографии «Буго раг1улъ балъголъи» ва цогидал.
Х. Сиражудин- доктор филологиял г1елмабазул, профессор, заслуженный деятель науки Республики Дагестан и Российской Федерации, лауреат Государственной премии РД, общественных премий им. Алигаджи из Инхо и Абдурахмана – Хаджи ас-Сугъури.

С.М.-С. Алиев.-Махачкала, Дагъучпедгиз, 1989.-364с.
-Аварская литература на арабском языке// Истина (журнал.).-2009.-№13 –с.30-34.
-Аварская народная лирика.-Махачкала: Дагест.кн.изд-во,1973.-111с.
-Вздох беспокойного сердц: (о Заиде Гаджиеве) //Дагест.правда-1998.-7нояб.-с.7.
-Есть тайна в слове.-Махачкала : Дагест.кн. Изд-во, 1986.-280с.
«Моя цель-написать историю аварской литературы»// Истина.-1998.-16дек.-с4
Народные истоки аварской поэзии.-Махачкала: Дагест.кн.изд-во, 1966.-60с
Проповеди и песни духовного содержания: (творчество Али-Гаджи их Инхо)// Истина.-2008.-29апр.-с.10.
Селение Гергебель в сражениях газавата.-Махачкала: Дагучпедгиз, 1968.-52с.
Трудные дни Кавказа: (творчество Р. Гамзатова) Истинв.-1998.-13 авг.-с.13;15авг. С-.8-9.

историко-филологическияб факультеталде ДГУ члде ц1ализе лъугьана.
1959 соналъ Ш1обода гьоркьохъеб школалда учительлъун лъугьана х1алт1изе.
Хадуб МГУ им. М.В.Ломоносова кандидатасул диссертация защитит гьабун буго.
Г1усах1овасул жиндирго 150 г1елмияб х1алт1и бук1ана. Г1емерисел гьел дагъистаналъул литератураялда хурхарал.
-Авар литература. Цебет1еялъул тарих.-Махачкала,2006с.
-Творческие методы и направления в аварской литературе.-Махачкала, 2010с
-история досоветской аварской литературы.-Махачкала 2012с.

в каждом языке священные слова..
«По-разному люди взирают на мир..»
«Еще я кричу»
«Вершины скал изрезаны веками»
«Дагестанские орлы»
«Завет Шамиля»
«О, если заново им жизнь вернуть бы..»

соналъ.
Хъвадаотзе байбихьана школалда ц1алулел соназго.
1974 соналъ ц1ализе лъугьана ВГИКа (Всероссийский государственный университет кинематографии имени С.А. Герасимова). Дебют в кино: сценарий фильма «Завтрак», («Ленфильм»). Автор фильма «Расул Гамзатов. Моя дорога».