Презентация, доклад по казахскому языку Жалаң, жайылма сөйлемдер

тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі: Сағымбаева Н.Т.

айтылу сазы мен мазмұнына қарай қалай бөлінеді?
4. Сөйлем құрамы мен құрылысына қарай нешеге бөлінеді?
5. Жай сөйлем құрамына қарай қалай бөлінеді?
6. Жақты, жақсыз сөйлем дегеніміз қандай сөйлемдер?Мысал келтіріңіз.

Миға шабуыл

қаш.
3. Бізге өнер – білім керек.
4. Ертең серуенге шығамыз.
5. Оның айтқанын түсініп болмайды.
6. Егер ісім өнсін десең, ретін тап.
7. Менің қарап отырғым келмейді.
8. Оның іші пысты.

"Кім жылдам" ойыны

сөйлемге айналдырыңыз.
1.Қазақстан көптеген мөлшерде астық, ет, жүн
және басқа өнімдерді экспортқа шығарады.
2.Қазақстанда ірі кәсіпорындар жұмыс істейді.
3. Әлемдік тәжірибе қолданылады.
4. Мақта өңдейтін кәсіпорындар шоғырланған.
5. Қазақстанда аса ірі металлургия компаниялары
жұмыс істейді.
6. Қазақстанның оңтүстік аймағында мақта егіледі.
7. Қазақстанда қой шаруашылығы бұрыннан дамыған.
8. Республикада энергетика өнімдері мол.

сөздерді қойыңыз.
1. Қазақстан жағдайында ..... маңызы аса зор.
2. Олар ..... мұнайын халықаралық рыногқа
тасымалдайды..
3.Көлік-өндірісті дамытудың ..... . құралы.
4.Ақтау теңіз айлағында ...... тасымалдайтын танкерлер қызмет етеді.
5.Олар Қазақстан мұнайын .... рыногқа тасымалдайды.
6. Мақтадан ..... жасайды.
7. Қазақстан – мұнай мен газ қоры жағынан ........
мемлекеттердің бірі.
8. Егін мен мал шаруашылығы үшін Республика-
ның кең байтақ ..... даласы аса қолайлы.
Керекті сөздер: Қазақстан, қуатты, мұнай,
бай, халықаралық, тоқыма бұйымдар.

сөйлемге айналдырыңыз.

79 – жаттығу. ( Жазбаша)
Жалаң сөйлемдерді жайылма сөйлемге айналдырыңыз.

Ақыл бізді білімге
жетелейді.

Құтып

Сөйлемге сатылай кешенді талдау жасаңыз

Жай сөйлем 2.Құрмалас сөйлем.
Сөйлем мүшелері:
а)Бастауыш;ә) Баяндауыш;б) Пысықтауыш;
в) Толықтауыш;Е) Пысықтауыш
Жай сөйлемнің түрлері:
а) Жақты, жақсыз; ә)Жалаң, жайылма;
б) Толымды, толымсыз; в)Атаулы
Сөздердің байланысу түрлері:
а)қиысу; ә)меңгеру; б) матасу; в) қабысу; г)жанасу.
Сөздердің байланысу тәсілдері:
а) интонация;ә)жалғаулар;б) септеулік
шылаулар; в) орын тәртібі.

7

6

5

4

3

2

1

Сөз тіркестері:
а) еркін тіркес (есімді, етістікті)
ә) тұрақты тіркес

8

І топ

қарай: жай сөйлем. Себебі бірнеше сөзден құралып келіп, тиянақты бір ғана ойды білдіріп тұр. Жай сөйлемнің түрлерін анықтау үшін сөйлемдегі сөздерді алдымен сөйлем мүшесіне қарай талдаймыз.
Сөйлем мүшелері:Не істейді?- жетелейді-дара, етістікті,
(-ді) жіктік тұлғалы баяндауыш.
Жетелейтін не?- ақыл-дара, зат есім, атау тұлғалы – бастауыш.
Ақыл неге жетелейді?-білімге-дара, зат есімді, (-ге) барыс септік тұлғалы - жанама толықтауыш.
Ақыл білімге кімді жетелейді?-бізді-дара, жіктеу есімдікті,
(-ді) табыс септік тұлғалы – тура толықтауыш.
Жай сөйлемнің түрлеріне қарай:а)Жақты.Себебі бастауышы бар және айқын.ә) Жайылма.Себебі сөйлемде тұрлаулы мен тұрлаусыз мүшелер де бар.б)Толымды.Себебі ойға қатысты сөйлем мүшелері толық.
Сөздердің байланысу түрлері мен тәсілдері:
А)Ақыл жетелейді – қиысу. Тәсілі – жалғаулықты.
Ә) Бізді жетелейді, білімге жетелейді – Меңгеру.
Тәсілі – жалғаулықты

6

5

4

3

2

1

Сөйлемде:
А) бізді жетелейді, білімге жетелейді деген сөз тіркестері бар. Құрылысына қарай – екеуі де еркін тіркестер.
Ә) Тұлғасына қарай - екеуі де етістікті тіркестер.
Себебі басыңқы сыңарлары етістіктерден болып тұр.

Дара ә) Күрделі
Лексикалық мағынасы:
Грамматикалық мағынасы:
а) Жалпы –грамматикалық мағына;
ә) Категориялық-грамматикалық мағына;
б) Қатыстық-грамматикалық мағына.
Сұрағы

7

6

5

4

3

2

1

Мағынасына қарай:
а) Жалпы, жалқы;
ә) Деректі, дерексіз;
б) Жанды, жансыз;
в) Нақты, нақсыз.

ІІ топ

негізгі түбір.
Құрылысына қарай:Ақыл –дара. Себебі бір ғана негізгі түбірден тұр.
Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына бар.
Лексикалық мағынасы - жалпы ұғымға берілген атау
Грамматикалық мағынасы:
Бірінші грамматикалық мағынасы – лексикалық мағынаның жалпылануынан жасалған жалпы грамматикалық мағына –
зат есім.
Екінші грамматикалық мағынасы – атау септігінің нөлдік тұлғасы арқылы берілген категориялық мағына – атауыштық мағына.
Сұрағы - Ақыл – не? деген сұраққа жауап береді. Ендеше бұл - зат есім. Сөйлемде бастауыш қызметін атқарып тұр.

7

6

5

4

3

2

1

Мағынасына қарай:
а) Жалпы есім. Себебі біркелкі дексіз ұғымның жалпылай аталуы.
ә) Дерексіз.Себебі көзбен көріп, қолмен ұстап тануға болмайтын дерексіз ұғым.
б) Жансыз.Себебі тіршілік иесі емес
в) Нақты емес. Себебі дерексіз болған нәрсе нақты болмайды.

Дыбыс үндестігі
а) ілгерінді ықпал
ә) кейінді ықпал
б) тоғыспалы ықпал

Сөз
Айтылу, жасалу, жазылу жолдарына қарай: жуан, жіңішке, аралас буынды сөздер
2. Буын:
а) ашық (а.б.) ә) тұйық (т.б.)
б) бітеу (б.б.)

ІІІ топ

бір жағдайда тасымалданады.Себебі ді сөз екі буыннан тұр немесе сөз буын жігіне
сәйкес тасымалданған.

4.Қазақ тілінде сөз екпінің орны біршама тұрақты. Сөзге қосымша жалғанған сайын екпін сөздің соңғы буынына қарай ығысып отырады.Сондықтан бұл сөзде екпін ді буынындағы і дауысты дыбысына түсіп тұр.
Бізді

5. Сөзде түбір мен қосымшаның арасында дыбыс үндестігі бар. Түбір сөз біз жіңішке болғандықтан оған жалғанатын қосымшаның да (-ді) жіңішке нұсқасы келіп тұр.Сондықтан біз оның (-ды) жуан нұсқасын алмаймыз. Біз + ді – (-ды)

Білімді
1.Айтылу, жасалу, жазылу жолдарына қарай:жіңішке буынды сөз
2. Бұл сөз:Біз – ді болып екі буынға бөлінеді. Себебі сөздің
құрамында екі дауысты дыбыс бар. Біз – буыны бітеу буын.
- ді буыны ашық буын.

Сөзде дыбыс үндестігі, түбір мен қосымшаның арасында ілгерінді ықпал бар. Түбірдің соңғы дыбысы з ұяң болғандықтан өзіне жалғанатын қосымшаның да алғашқы дыбысының д ұяңнан басталуын талап етіп тұр. Сондықтан
Біз оның қатаңнан басталатын (-ті) нұсқасын алмаймыз.
Біз + ді – (-ті)

құралған сөйлем.
В) Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар сөйлем.
С) Мазмұны толық берілген сөйлем.
Д) Бастауышы жоқ сөйлем.
Е) Бастауышы әрдайым жасырын тұратын сөйлем.
2. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз.
А) Ардақ еш уақытта мұндай қуанған емес.
В) Қартқожа сөйлеп тұр.
С) Жоғары қарады.
Д) Ауылға көз салды.
Е) түн.Дала жым-жырт.
3. Жақсыз сөйлемді көрсетіңіз.
А) Сабақтан кешігуге болмайды.
В) Баяу ескен қоңыр жел.
С) Туған жерге туың тік.
Д) Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болам.
Е) Оның елі- дүйім қазақ.
4. Жақты сөйлемді көрсетіңіз.
А) Мұрат, мені танимысың?
В) Орынсыз талаптарға көне беруге болмайды.
С) Өңінен ештеңені болжап болмайды.
Д) Баланы жаман үйретпеу керек.
Е) Лық толған халық.
5. Жалаң сөйлемге жетпей тұрған сөзді көп нүктенің орнына қойыңыз.
“........................ оқып шықсын”
А) Тез
В) Ол
С) Оған
Д) Сенімен
Е) Қайратпен

Тест

– Астана.
Д) Мал жайылды.
Е) Бала болашақ.
7. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз.
А) Талай сырды ақтардық.
В) Мен елдің елшісімін.
С) Рахмет күлді, қуанды.
Д) Біздің замандасымыз қандай екен?
Е) Қазақстанның осынысы ұнайды.
8. Жайылма сөйлемді табыңыз.
А) Қалың қар.
В) Қар жауады.
С) Бүгін жауады.
Д) Қар қалың жауады.
Е) Қар жауып тұр.


9. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз.
А) Мен барамын.
В) Айдала.
С) Ол – сері жігіт.
Д) Үй жап – жарық.
Е) Сендер қараңдар.

10. Жалаң сөйлемді белгілеңіз.
А) Қалың қар.
В) Қар жауады.
С) Қарлы тау.
Д) Қар қалың жауады.
Е) Қарлы боран.

Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар сөйлем.
С) Мазмұны толық берілген сөйлем.
Д) Бастауышы жоқ сөйлем.
Е) Бастауышы әрдайым жасырын тұратын сөйлем.
2. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз.
А) Ардақ еш уақытта мұндай қуанған емес.
В) Қартқожа сөйлеп тұр.
С) Жоғары қарады.
Д) Ауылға көз салды.
Е) түн.Дала жым-жырт.
3. Жақсыз сөйлемді көрсетіңіз.
А) Сабақтан кешігуге болмайды.
В) Баяу ескен қоңыр жел.
С) Туған жерге туың тік.
Д) Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болам.
Е) Оның елі- дүйім қазақ.
4. Жақты сөйлемді көрсетіңіз.
А) Мұрат, мені танимысың?
В) Орынсыз талаптарға көне беруге болмайды.
С) Өңінен ештеңені болжап болмайды.
Д) Баланы жаман үйретпеу керек.
Е) Лық толған халық.

Тест

“........................ оқып шықсын”
А) Тез
В) Ол
С) Оған
Д) Сенімен
Е) Қайратпен
6. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз.
А) Асқар – инженер.
В) Ол үйге кірді.
С) Алматы – Астана.
Д) Мал жайылды.
Е) Бала болашақ.
7. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз.
А) Талай сырды ақтардық.
В) Мен елдің елшісімін.
С) Рахмет күлді, қуанды.
Д) Біздің замандасымыз қандай екен?
Е) Қазақстанның осынысы ұнайды.
8. Жайылма сөйлемді табыңыз.
А) Қалың қар.
В) Қар жауады.
С) Бүгін жауады.
Д) Қар қалың жауады.
Е) Қар жауып тұр.

Үй жап – жарық.
Е) Сендер қараңдар.

10. Жалаң сөйлемді белгілеңіз.
А) Қалың қар.
В) Қар жауады.
С) Қарлы тау.
Д) Қар қалың жауады.
Е) Қарлы боран.

4 - А 5 - В 6 - В 7 - С 8 - Д 9 - С 10 - В

жетер тілек бағына.
Біле бер, қанша білсең де тағы біл,
Жетерсің мақсатыңа біле, біле!
Ж.Баласағұн.

Бір тамшы ой