Презентация, доклад по башкирской литературе Урал батыр

уны ябай әҙәми зат та урап сыға алған)

Биш ил барын белдем мин
Береһендә үҙем тыуҙым,
Икеһен йөрөп күрҙем мин.
Ҡалған тағы икәүһен
Күрергә тип сыҡтым мин.

тигән ҡыҙымын. Алтын сәсем тараһам, Нурға илде күмәмен. Көндөҙ ергә нур һибәм. Кисен айға нур бирәм.

атты
Был донъянан юйырға
Ете дейеү ебәрҙем.
Күктә торған буҙ аттың
Урынын үҙем күргәҙҙем.
Улар барып баҫтырҙы,
Тота алмағас, яҡшылап,
Ат уларға килмәне.

- Аҡбуҙатты алырға,
Уға һалырға,
Йә булмаһа, ул атты
Был донъянан юйырға
Ете дейеү ебәрҙем.
Күктә торған буҙ аттың
Урынын үҙем күргәҙҙем.
Улар барып баҫтырҙы,
Тота алмағас, яҡшылап,
Ат уларға килмәне.

һыу ҡырҡа алмаҫ.

атыу, ялағайҙы һүрәтләүе бәхәс тыуҙырмай. Урал батыр Зәрҡүм ға эйәреп барғас, Ҡәһҡәһә мөхитен ошо рәүешле итеп күрә. Күккә олғашҡан ҙур тауҙай,
Ҡара күргән алдында / Нәжәғәйҙәй ялтыраған
Ут уйнай, ти, янында
Күк томандар ҡаплаған,
Ут һөрөмө бөркөлгән.

ниндәй һынға инә, бик ҙур тиҙлектә йыраҡ арауыҡҡа барып етә ала. Динозаврҙар менән бер осорҙа йәшәгән осоп йөрөүсе йылан ҡиәфәтле гигант ҡоштарҙы һәм болотто тәүбабаларыбыҙҙың бер үк йән эйәләре тип күҙаллауҙары мөмкин

саҡта Зәрҡүм-йылан бары томан ғына була әле. Боландың 12 тармағы тамағына торған була. Моғайын, томан болотҡа әүрелһен өсөн уның кәмендә шул дәүмәлгә, шул ҡуйылыҡҡа етеүе кәрәктер.
Тәбиғәттә һыу әйләнешенең тәүге стадияһы һүрәтләнә был эпизодта.
Төрлө төҫкә керерһең,
Хәүеф белмәй йөрөрһөң;
Кешеләрҙең һылыуы,
Бер ир-егет булырһың;
Ҡош иленә барырһың,
Самрауҙың бер ҡыҙын
Үҙең һайлап алырһың.

Изге китабы Ҡөрьән – Кәримдәге аяттар
менән уртаҡ яҡтары бар.

ошоға дәлил аяттар.
Әгәр Алла теләһә, Ул һеҙҙе бер өммәт яһаған булыр ине... (“Әш-шура” Кәңәш сүрәһе, 8-се аят)
Кешеләр бер генә өммәт ине, әммә бүленделәр... (“Йунус” Юныс сүрәһе, 19-сы аят)
Һәр өммәт өсөн Беҙ улар тотҡан ғибәҙәт ҡылыу йолаһы яһаныҡ... (“Әл-Хадж” Хаж сүрәһе, 67-68-се аяттар)
Беҙ үҙебеҙҙең аяттарыбыҙҙы Уның хаҡ икәнлеге уларға аңлашылғанға тиклем илдәрҙә һәм уларҙың үҙҙәрендә күрһәтәсәкбеҙ...(“Фуссыиләт” Асыҡ аңлатыуҙар сүрәһе,53-сө аят )

улар уны алдаҡсыға һананылар, һәм Беҙ уларҙы бер-бер артлы ебәрҙек һәм уларҙы хикәйәләр иттек. Дөмөкһөн иманға килмәгән ҡәүем! (“Әл-Муъминун” Иман килтергән кешеләр сүрәһе, 44-се аят)

Анау саҡта ай, батшам,
Бер йәш бала тыуғанда,
Шуның тауышы килгәндә,
Күктә осҡан дейеүҙәр
Бары ҡолап төшкәйне.

тормош өр-яңынан башланыуы тураһында бәйән ителә. Был осраҡта кешелек хәтеренән унан алдағы цивилизация тураһында мәғлүмәт юйҙырылған:
Был ҡарт менән был ҡарсыҡ
Ҡайҙан бында килеүен,
Ата-әсә, ер-һыуы
Ҡайҙа тороп ҡалғанын
Үҙҙәре лә онотҡан.
Икәүҙән-икәү шул ерҙә
Башлап ғүмер һөргәндәр...

бер бөтөн берлектә, тәбиғи шарттарға ысын мәғәнәлә яраҡлашып ғүмер итәләр.
Һеҙҙе Ул бер йәндән барлыҡҡа килтерҙе, шунан уға унан ҡатынын яһаны, һәм һеҙгә һигеҙ ишле мал төшөрҙө. Ул һеҙҙе әсәләрегеҙҙең ҡарынында бер-бер артлы барлыҡҡа килтереү менән өс ҡараңғылыҡта барлыҡҡа килтерә. Ошо - Алла, һеҙҙең Раббығыҙ. Батшалыҡ Уныҡы. Унан башҡа Илаһ юҡ!Ҡайҙа боролаһығыҙ һеҙ? (“Әл-Зумар” Төркөмдәр сүрәһе, 6-сы аят)
Эй һеҙ, кешеләр! Беҙ һеҙҙе бер ир менән ҡатындан барлыҡҡа килтерҙек. Бер-берегеҙҙе белер өсөн һеҙҙе халыҡтар һәм ҡәбиләләр яһаныҡ.(“Әл-Худжурат” Бүлмәләр сүрәһе, 9-13 аяттар)

тәбиғәттә башҡа йән эйәләре менән бергә бик килешеп, бер бөтөндө тәшкил итеп йәшәй бирәләр:
Ҡошҡа шоңҡар сөйөргә,
Суртан арбап балыҡҡа,
Эт өскөтөп йәнлеккә
Ыҙалау ни –күрмәгән;
Шоңҡар, эткә, арыҫланға,
Өмөт бәйләп суртанға,
Һунарында интекмәй-
Теш-тырнағы-ҡоралы,
Үҙ ҡулында теләге,
Һис тә талмай беләге,
Һис аҙамай йөрәге...

Йәнбирҙе менән Йәнбикәгә хеҙмәт итеүсе йән эйәләре (йәнлек, януарҙар булыр):
Менәренә – арыҫланды, Балығына – суртанды

арта төшә:
Һомай түҙмәй осҡан, ти,

тип, берәмләп,
Ҡош-ҡорттарҙы эйәртеп,
Үҙ артынан эркелтеп,
Тағы Уралға килгән,ти;
Шуға эйәреп Уралда
Ҡош-ҡорт йәнлек тулған,ти.
Ҡоштар киткәнен белгәс,
Тыныс ил тип ишеткәс,
Ҡатил үгеҙе, тоҡомон

Үҙе башлап эйәртеп,
Данлы Урал буйында,
Йәмле Урал ҡуйынында
Бергә ғүмер һөрәм, тип,
Урал буйына килгән, ти.

килгән, ти.
Кешеләргә ылығып,
Менәренә ат булып,
Йылҡы түлләп киткән,ти.

булған нәмәләрҙе зиннәтләп күрһәтермен һәм барыһын да юлдан яҙҙырырмын, ҡолдарыңдың ихлас күңеллеләренән башҡаһын”.
Иблес әйтте: “Был – минең өсөн тура юл, ысынлап та, Минең ҡолдарым – юлдан яҙып һиңә эйәргәндәрҙән башҡа, һиңә улар өҫтөнән хакимлыҡ итеү булмаҫ” (“Әҙ-Ҙәриәт” Елгәреүселәр сүрәһе, 55-57 аяттар)
Эпостың башында уҡ әле ағалы-ҡустылы үҫмер балалар Шүлгән менән Уралдың тәүге һүҙгә килешеүенән ошо турала мәғлүмәтте алаһың. Шүлгән ағайлығынан файҙаланып, үҙенән йәшерәк туғанын ярамаған эшкә ҡотортоуына ҡарамаҫтан, уныһы был ҡотҡоға бирелмәй, дөрөҫ юлды һайлай һәм, әлбиттә, Аллаһының яратҡан бәндәһенән буласаҡ.

димләп,
Былай тиеп әйткән,ти:
“Йәнде ҡыйып һунарлау

Ҡомарлы эш булмаһа,
Һыуһағанда ҡан эсеү
Тағы тәмле булмаһа,
Атамдар йоҡо ҡалдырып,
Аяҡ-ҡулын талдырып,
Һәр көн икәү ҡаңғырып,
Беҙҙе өйҙә ҡалдырып,
Йөрөмәҫ ине һунар тип...

итеп әйтеп бирә үҫмер: ҡасандыр аҫыл ағас “тамырынан аҡтарғас, ботағыны ботағас” йәнлек аулар башҡа ҡулланмалар ише һуҡҡыға, йәғни үлем килтереүсегә әйләнгән. Ҡөрьәндең “Йә Син” сүрәһендә: “Ул (Аллаһ) – йәшел ағастан ут сығарыусы, бына шунан һеҙ яндыраһығыҙ”, - тип әйтелә. Йәшел ағас – йәшәү символы, ә ут – шул уҡ ағастан “үлтерә”.

һеҙҙең барығыҙҙы ла белә. (“Әл-Бәҡара” сүрәһе, 148 аят)
Шулай итеп, кеше-ара мөнәсәбәттәрҙең бөтә төрҙәрен (ир-ҡатын, ата-бала, әсә-бала, туған-ара, халыҡ-ара) һүрәтләү өлгөһө менән генә сикләнмәгән, ә ошо мөнәсәбәттәрҙә һәр кешенең үҙ яуаплылығын да һыҙыҡ өҫтөнә алған рухи мираҫыбыҙ “Урал батыр” ҡобайыры! Үҙ заманында бәндәләрҙе яҡшылыҡҡа өйрәтер өсөн ебәрелгән Урал батырҙың өлгөлө тәртибе бөтәбеҙгә лә төбәлгән өгөт-нәсихәте донъяуи диндәр менән тап килә.
Күккә лә осор - яҡшылыҡ,
Һыуға ла батмаҫ - яҡшылыҡ,
Утта ла янмаҫ – яҡшылыҡ,
Телдән дә төшмәҫ - яҡшылыҡ.