Презентация, доклад по башкирскому языку на тему: Башҡорт әҙәби теленә өйрәнеүҙә көньяҡ диалектының урта һөйләшен ҡулланыу үҙенсәлектәре

1. Диалект тураһында төшөнсә.
2. Диалекттарҙы өйрәнеү тарихынан.
3. Башҡорт теленең диалекттары.
II.Төп өлөш.
1.Башҡорт әҙәби теленә өйрәнеүҙә көньяҡ диалектының урта һөйләшен ҡулланыу үҙенсәлектәре.
III.Йомғаҡлау өлөшө.

нигеҙләнеп формалашҡан: 1) Көнсығыш диалект 2) көньяҡ диалект 3) көнбайыш диалект.

тел менән сағыштырыу;
3. Башҡорт әҙәби теленә өйрәнеүҙә көньяҡ диалектының урта һөйләшен ҡулланыу үҙенсәлектәре менән танышыу;
4.Башҡорт әҙәби телендә дөрөҫ һөйләү һәм яҙыу өҫтөндә эшләүҙе дауам итеү;
5. Ерле һөйләште һаҡлап ҡалыу һәм киләһе быуынға тапшырыу.

ә сонор өндәргә бөткән һүҙҙәрҙән һуң -нар/-нәр формаһында килә (атлар, һыйырлар, ауыллар, илләр, ләкин урманнар, урамнар, көннәр),

тәртиптә
-лыҡ/-лек, -ныҡ/-нек (йыллыҡ, иркеннек), -лы/-ле, -ны/-не (атлы, маллы, ләкин болонно, йүгәнне), ҡылым яһаусы ялғауҙарҙың -ла/ -лә, -на/ -нә (һаҡла, аңна, тыңна, йүннә һ. б.) формаһында ҡулланыла.

ңк, мк, мҡ диссимилятив өн ҡушылмалары ҡулланыла: әҙәби телдәге урманда-урманта, урамда- урамта, уңда -уңта, һулда- һулта, таңға- таңҡа, көндөҙ- көнтөҙ, алдым- алтым, һалдым –һалтым тип әйтәбеҙ.

яҙыу телмәрендә диалект хаталар(фонетик, морфологик һәм лексик ) йыш осрай.

Үрҙәк - Өйрәк
Сепей,сепеш - Себеш
Ҡантала - Ҡандала
Маллар - Малдар
Атлар - Аттар
Һыйырлар - Һыйырҙар
Ҡаҙлар - Ҡаҙҙар
Баҡа - Тәлмәрйен
Еңкәсәй, күсмәкүс- Ҡамҡа(Божья коровка)

- Картуф
Әлморон - Гөлйемеш
Һарымҫаҡ - Һарымһаҡ
Сөгөндөр - Сөгөлдөр
Тегәнәк - Дегәнәк
Шимешке - Көнбағыш

Уғыҙ - Ыуыҙ
Әпәй - Икмәк
Күкәй - Йомортҡа

- Ағай
Еңкә - Еңгә
Нәнәй - Өләсәй
Ҡартатай - Олатай
Инәс, атас - ата-әсәйгә оҡшашлыҡты күрһәтә
Ҡыҙлар - Ҡыҙҙар
Малайлар - Малайҙар

–Табағас
Тәрликә -Тәрилкә
Барник - Сәй бешереү һауыты

алып сыға
Әпкитте - алып китте
Әпкилергә - алып килергә
Әпмен - алып мен
Әптөш - алып төш
Әпир - алып бир
Уяңҡы килә - Уяңғы килә
Алты – Алды
Килте - Килде
Һүнте – Һүнде
Буған – Булған
Кигән - Килгән
Ҡаған – Ҡалған
Һаған – Һалған
Тыңна - Тыңла

- Түмәр
Ҡойо - Ҡоҙоҡ
Албар - Аҙбар
Ямҡыр - Ямғыр
Ҡапсыҡ - Тоҡ
Урманныҡ - Урманлыҡ
Башатай - Йөн ойоҡ, ойоҡбаш
Һәҙәп - Төймә
Миллек - Миндек
Күлмәк - Күлдәк
Дән - Тән
Дулҡын - Тулҡын
Батҡыс - Баҫҡыс
Ҡытҡыс - Ҡыҫҡыс
Урамҡа, урамтың - Урамға, урамдың

- Түмәр
Пальта,пәлтә - Пальто
Матса - Өрлөк
Утырғыс – Ултырғыс
Әрҙәнә - Туралған утын
Урам - Ихата
Юнышҡы - Юнысҡы(тап-топ)
Матай – Мотоцикл
Аяҡ арбаһы - Велосипед
Сәсүргес - Таҫма
Фәрҙә - Пәрҙә(тәҙрә ҡорғаны)
Таҫтымал - Таҫтамал
Мунсаҡ - Муйынсаҡ
Келәшә - Ҡыпһыуыр(плоскогубцы)
Ефәк - Ебәк
Лавка - Магазин
Шүкеш - Сүкеш
Калуш - Галош

мин тә - Һин дә, мин дә
Шундый - Шундай

- Өфө, 1991.
Башҡорт теленең диалекттары һүҙлеге.- Өфө, 2002.
Ишбулатов Н.Х. Башҡорт диалектологияһы.- Өфө, 1979, 1980.
Ишбулатов Н.Х. Башҡорт теле hәм уның диалекттары. - Өфө, 2000.
Миржанова С.Ф. Южный диалект башкирского языка.- М., 1979.