Презентация, доклад Буряад арадай малгай

элдэб түхэлтэйгөөр, мүн олон янзын эдээр оёгдоһоо гадна, хэдэн гоёолтонуудтай байгаа.
Буряад хүн малгайгаа үмдэжэ ябаха ёһотой. Тэрэгүй һаа, бурхан тэнгэри танихагүй гэһэн удхатай.
Малгайгаа газарта табижа, дээгүүрнь алхажа, хайша хэрэгээр хандажа яашье болохогүй. Һарюу оёдолтой малгай үмдэжэ болохогүй.

нэрэтэй байһан юм. Тэрэ шэгэбшэнүүдтэй, шэлэ хүзүүень халхалха ара тээшээ хушуутаһан хубитай байгаа. Тэрэ гол түлэб хүхэ гү, али хара үнгэтэй сэмбээр оёгдодог.
Хожомоо үндэр оройтой малгайнууд бии болоһон байгаа. Байгалай саанахи буряадуудай малгай эрэшүүлдэ, эхэнэрнүүдтэ, үхибүүдтэ адли байдаг.Байгалай саанаха Сэлэнгын, Зэдын болон Хяагтын аймагуудай буряадууд мүн лэ иимэ малгайтай ябадаг бэлэй.
Баруун буряадуудай малгайнууд ондоо байгаа. Үбэлдөө эрэшүүл газаашаа үһэтэй бишыхан папааха малгай, зундаа хартууз үмдэдэг һэн. Эхэнэрнүүд тэбхэр гү, али түхэреэн оройтой элдэб янзын малгай үмдэхэ.

үнгые адлирхажа, Сэнхир Байгал далайнгаа Сэнгэг тунгалагые ћажаан, Онгон тахилгата Ойхон уулынгаа Орхон шобхые жэшэжэ, Омог дээдэ Уг гарбалайнгаа Арбан нэгэ хүшөөһэ оёжо, Урмые ћэргээжэ, Урагшаа хүтэлжэ, Уй тарааха Удаган абжаагай тахилгата Уран харгы юм. Ургаха наранай толо татуулжа, Улаан залаа хадхаћан юм.

гү, али халюу булганай арһаар һарабша хэһэн, шобхогор оройтой, дулаанай сагта үмдэдэг малгай. Тойробшо малгай эрэ хүнэй, эхэнэрэй гэжэ илгардагүй юм.

малгай

Һарабшын дээдэ хүбөө

Хуурмагша

сасаг. Залаа хэхэдээ, улаан утаһа нэгэ адли утатайгаар хабтагай хэбтэ орёожо хэмжээд, урид бэлдэгдэһэн улаан бүд тамһанда эршэлэн бүхэлдэг юм. Һүүлээрнь тамһаяа бүтүүлэн оёжо, дундань тэбэг һуулгаха, залаа бүтэнэ.
Хуурмагша – тойробшо малгайн һарабшын досоо талань. Гоёлой малгайн хуурмагта хорхойгоор хэдэг байһан юм.
Һарабша – тойробшо малгайн доодо таладань һэхэгдээд байхаар оёгдоһон, хилэнгээр ба үнэтэ ангай арһаар гоёогдоһон, 7-8 см. тухай үргэнтэй һэхэлгэ.
Хүшөөһэн – буряад малгайн оройе хүндэлэн гү, али өөдэнь дотортойнь холбон оёһон оёдол. Хориин буряадууд арбан нэгэн хүндэлэн хүшөөһэтэй һэн.
Хүбөө – тойробшо малгайн һарабшын дээдэ талые, мүн шэгэбшэтэй малгайе захаарнь тойруулан хүбөөлһэн нариихан хоргой тамһан.

сасуулдаг;
Улаан залааһаань наранай элшэнүүд сасарна гэе;
Малгайн оройн сэнхир үнгэнь хүхэ тэнгэриие түлөөлнэ;
Арбан нэгэн хүшөөһэниинь Хориин арбан нэгэн эсэгын тоогоор хэлэгдэнхэй;
Малгайн һарабшань Эхэ дэлхэйе хэлэнэ;
Һарабшын хотогор соо тэнгэриин буян хэшэг тогтоно

луу болон элдэб ондоо һиилүүртэй мүнгэн гоёлто. Дэнзые досоо талаһаань малгайда бүхэлэн холбодог тусхай шүрэб бии юм. Урдань дэнзэ хүнэй эзэлжэ байһан тушаал болон зэргэ харуулдаг байһан гээд тэмдэглэдэг.

Дэнзэ

Дэнзын дүхэриг
дүрсэтэй доодо тала

Эсхэхэдээ, оройнгоо хоргой, торгонойнгоо хээе таарулжа эсхэгты.
2. Һарабша эсхэжэ абаарайгты. Һарабшын дээдэ хүбөө- 75 см, доодо хүбөө-59см, һарабшын үндэрынь 10 см байха.
3. Зузаалиг бүдөөр (пумажи мэтэ материалаар) хатуу болотор няаха хэрэгтэй.
4. Оройгоо арбан нэгэн хүшөөһэ хүшэхэ.
5. Һарабшадаа хоёр үнгын хоргой һолонготуулан оёхо.
6. Оройнь ара хажууе бүтүүлэн, арбан нэгэн хүшөөһэеэ тааруулжа оёхо.
7. Хүбөөень үмэгэр болотор оёжо, һарабшадаа тааруулха.
8. Оройгоо хүшэхэдөө, сагаалса (хараа) тааруулжа, жэгдэхэнээр хүшөө-рэйгты.
9. Эгээл һүүлдэ залаагаа хадаад, арһаяа халаха. Арһаяа халахадаа, һарабшын дээдэ талые халаад, доодо таладань сабаг барижа (бүд дабхарлан няажа), зосоо оройдоо халаарайгты.
Иигээд тойробшо малгай бүтэбэ.

доошоо һамжаһан шэхэбшэтэй, зосоо таладань хурьганай болон ангай арһа халаһан малгай. Шэгэбшэтэй малгайн орой тойробшо малгайда адли арбан нэгэн хүндэлэн хүшөөһэн хүшөөтэй, оройдоо залаатай юм. Шэгэбшэтэй малгай тусхай хэбээр эсхэгдэжэ, хойто таладань нэгэ оёдол хэгдэдэг.

оёһон оёдол. Хориин буряадууд арбан нэгэн хүндэлэн хүшөөһэтэй
Шэгэбшэ\ шэхэбшэ – 1) үбэлэй малгайн хүнэй хоёр шэхэ бүглөөд байхаар хараалагдаһан хубинь. 2) малгайн шэхэбшын доодо таладань хадагдадаг, 20 см тухай утатай хоёр ооһор.
Һагалдарга – малгайн унахагүйн тула үргэн доогуур оруулан уядаг ооһор; малгайн шэгэбшэдэ хадагдадаг ооһор.
Малгайн омог – шэгэбшэтэй малгайн урда таладаа шушууртаад байһан хубинь. Заримдаа гоёлой малгайн урда талыень һэхээд ябахадань, ямар арһаар оёһон бэ гэжэ харагдадаг байгаа. Тиимэһээ малгай оёходоо, арһанайнь үһые зохидоор тааруулан оёдог һэн.

Эдэ малгайнууд түхэлөөрөөшье, оёгдохо аргаараашье эрэ хүнэй малгайнуудта адли юм. Эхэнэрнүүдэй малгайн илгаа хадаа эрэ хүнэй малгайда орходоо үнгэ һайтай бүдөөр бүрхөөгдэдэг, ангай арһаар шэмэглэгдэдэг байгаа. Мүн эхэнэрнүүд малгайдаа даруулга зүүдэг һэн. Даруулга гээшэ гурбан хурга тухай үргэнтэйгөөр хэгдэдэг бэлэй. Тиигээд тэрэ даруулга дээрээ шүрэ, номин гэхэ мэтын үнэтэ шулуунуудые һубарюулан оёдог байгаа.

Даруулга

шүрэ, номин

Ангайн арһан

лэ, манай ажаябадалай элшэ залирангүй, дээгүүрнь намилзан хиидэжэ байг лэ.

хэблэл, 2008.
2.Буряад үнэн. Дүхэриг.- 23.01.2003, № 4 (305), нюур 21.
3. Буряад хэлэнэй сахин һураха… Электронно ном.
4.Бабуева С.Д., Бальжинимаева Ц.Ц. «Буряад зоной урданай һуудал байдалай тайлбари толи.» - Улаан-Үдэ: «Бэлиг» хэблэл, 2004.