Презентация, доклад на тему Литература Китаби Деде Коркут(10 класс)

və ədəbiyyat müəllimi Fərəcova Gülçöhrə.

NÜSXƏLƏRİ

7.EV TAPŞIRIQLARI

1.KİTABİ-DƏDƏ QORQUD HAQQINDA

8.QİYMƏTLƏNDİRMƏ MEYARI

9.SON

Bölmələrin üstünə vurun

dili ilə Dədə Qorqud kitabı”
“Kitabi-Dədə Qorqud” Azərbaycan xalqının tarixi qəhrəmanlıq keçmışini əks etdirən möhtəşəm sənət abidəsidir. Epos Oğuz tayfalarının bədii zövqünü, adət-ənənəsini, mənəvi-ruhi aləmini, alp-ərənlik həyatını öyrənmək üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. ”Dədə Qorqud” eposu hər birinin öz süjet xətti olan müxtəlif boylardan ibarətdir. Lakin bu boylar eposun ümumi məzmunu ,ideyaları ilə birbaşa ,ya da dolaysı ilə bağlıdır. Oğuz tayfaları İç Oğuzdan və Dış oğuzdan ibarətdir. Eposun əvvəlki boylarında oğuzun birliyini bütövlüyünü görürük. Lakin on ikinci boyda birlik pozulur. Epos həm nəzm,həm də nəsr hissədən ibarətdir.

2 Səhifəsi

Kitabın 2 əlyazma nüsxəsi var.

Almaniyanın Drezden muzeyində saxlanılan “Drezden nüsxəsi. Bir müqəddimə 12 boydan ibarətdir.

Vatikandakı muzeydə saxlanılan “Vatikan nüsxəsi. Bir müqəddimə 6 boydan ibarətdir

ozanı Dədə Qorqud və onun müqəddəs keyfiyyətləri, müdrik kəlamları barədə məlumat verilir. Epos məhz onun adı ilə adlanmışdır.

D ə d ə Q o r q u d k i m d i r?

Dədə Qorqud Həzrəti Muhəmməd s.a.s–ın dövründə yaşamış, Oğuz hökümdarı İnal Sır Yavkuy xan zamanında elçi sifəti ilə peyğəmbərin yanına göndərilmiş, özü islamı qəbul etmiş, Oğuzun böyük xanını da müsəlman etmişdir.

“Kitab”ın müqəddiməsində deyildiyi kimi Qorqud Ata oğuzların kamil bilicisi imiş.Gələcəkdən qəribə xəbərlər söylər , nə deyərmişsə,olarmış.

Dədə Qorqudun özü,şəxsiyyəti kimi qopuzu da müqəddəs sayılır. Dədə Qorqud əlinə qopuz alaraq soy soylar, boy boylayır ki, Oğuzun qəhrəmanlıq tarixi itməsin.Bir el ağsaqqalı kimi elçi gedir,toylar,düyünlər keçirir,igidlik göstərmiş gənclərə ad verir.

Əfsanəyə görə, Dədə Qorqud yalnız konkret şəxslərə deyil, ümumi anlayışları, əşyaları da təbiətinə uyğun adlandırmış,lakin anlayış əşyanın əsl adına müvafiq olmadıqda təəssüflənərək demişdir:
Gəlinə ayran demədim mən Dədə Qorqud,
Ayrana doyran demədim mən Dədə qorqud,
İynəyə tikən demədim mən Dədə Qorqud,
Tikənə sökən demədim mən Dədə Qorqud.

və Anadolunun şərqində geniş yayılaraq ozanların repertuarının əsasını təşkil edirdi. Dastanda bəhs olunan hadisələrin tarixi əhəmiyyətini nəzərə alan türk-müsəlman katibləri, tarixçiləri onu yazıb mühafizə etməyə ehtiyac duymuş, II minilliyinin əvvəllərində “Dədə Qorqud” eposu əsasında“Dədə Qorqud” kitabını yaratmağa başlamışlar. Eposda hadisələr feodalizm dövrünün ilk təşəkkül dövrü ilə səsləşir. Habelə burada ibtidai icma, quldarlıq dövrünün qalıqları da özünü göstərir. Əsərdən aydın görünür ki, oğuzların əsas dövlət quruluşu “Oğuz eli” adlanırdı və onun əsasını Oğuz bəyləri təşkil edirdi. Başda isə xanlar xanı Bayandır xan dururdu. “Kitabi-Dədə Qorqud “ dastanında hadisələr Azərbaycanın Qazlıq dağı, Dərbənd, Göyçə, Bərdə, Şərur, Əlincə qalası ərazilərində baş verib. “Kitabi-Dədə Qorqud”un nəşri və tədqiqi XIX əsrdən başlamışdır. Bu abidəni ilk dəfə aşkara çıxaran alman alimi Fon Dits 1815-ci ildə “Təpəgöz” boyunu alman dilinə tərcümə edir və haqqında maraqlı fikirlər irəli sürür. “Kitabi-Dədə Qorqud” Azərbaycanda ilk dəfə 1939-cu ildə Həmid Araslı tərəfindən tərcümə olunub. 20 aprel 1997-ci ildə “Kitabi-Dədə Qorqud”un 1300 illiyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti fərman vermiş və 9 aprel 2000-ci ildə “Kitabi-Dədə Qorqud”un 1300 illiyi Bakı şəhərində qeyd olunmuşdur.

dustaq olduğu boy

7- Qazlıq Qoca oğlu Yeynəyin boyu

10- Uşun Qoca oğlu Səgrəyin boyu

8- Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy

5- Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul boyu

11- Salur Qazan dustaq olub və oğlu Uruzun onu xilas etdiyi boy

2- Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy

12- İç Oğuza Dış Oğuzun dönük çıxması və Beyrəyin öldüyü boy

9- Bəkil oğlu İmranın boyu

6- Qanlı Qoca oğlu Qanturalı boyu

3- Bayburanin oğlu Bamsı Beyrək boyu

BOYLAR

Bölmələrin üstünə vurun

ilə səciyyəvidir. Oğuz igidləri arasında konfiliktə bu ilk boyda və on ikinci boyda təsadüf edirik. Lakin hər iki boydakı qəhrəmanlar sübut edir ki, Oğuz birliyi pozulmaz və basılmazdır.
Boyun məzmunu belədir: Dirsə xanın övladı yox idi. “Ac görsə doyurdu,yalın görsə donatdı.Borclunu borcundan qurtardı.” Nəhayət, onun bir oğlu dünyaya gəldi. Oğlan on beş yaşına çatanda Bayandır xanın buğasını öldürür. Dədə Qorqud onun şərəfinə söz qoşur ,adını Buğac qoyur. O, çox cəsur idi. Oğuzun qorxaq və paxıl bəyləri Buğaca şər atırlar. Dirsə xan oğlunu öldürmək istəyir. Ağır yaralanmış oğlunu anası ölümdən qurtarır. Axırda Buğac atasını da xilas edir. Boy ata, oğul və ananın qələbəsi ilə tamamlanır.

Çoban,Şöklü Məlik
Boyun əsas ideyası oğuz cəmiyyətinin vətənpərvərliyi,yurd,el-oba və ailəni düşmənlərdən müdafiəsi uğrunda mübarizəsidir.
Salur Qazan ovda olarkən Şöklü Məlik altı yüz kafirlə hücum edib qadınları, uşaqları,habelə Qazan xanın qoca anasını, qadınını və oğlunu əsir aparır.Sonra qoyun sürülərini aparmaq istəyirlər.Lakin Qaraca Çobana qalib gələ bilmirlər.
Salur Qazan Qaraca Çobanla birlikdə Şöklü Məliklə vuruşur. Oğuz igidləri gəlib çıxır.Böyük savaş olur. Qazan xan ordusunu, oğlunu, uşağını, xəzinəsini alıb geri dönür.Qaraca Çobanı isə əmiraxur təyin eləyir.
Eposda yeganə haldır ki, adi çoban yuxarı təbəqə ilə birlikdə mübarizədə göstərilir. Həm də öz ağası Qazan xandan daha cəsur,iradəli və yenilməz bir qəhrəman kimi verilir.

Bu boy romantik səciyyəsi ilə fərqlənir. Bu boyda da qəhrəmanlar nəzir-niyazla doğulur.Onların ox atması, at minməsi, güləşməsi və.s.folklor motivləridir.Habelə elçilik ,toy məclisi və evlənmək mərasiminin təsviri qədim Oğuz adət-ənənələrinin canlı bədii səhnəsi kimi səciyyəvidir.
İki Oğuz bəyinin övladı yox idi. Arzularına çatırlar:Bayburanın oğlu,Baybecanın qızı olur. Uşaqları “beşik gərtmə”edirlər.Onlar böyüyəndə bir-birini sevir.Amma toy günü düşmənlər hücum edib oğlanı əsir aparırlar.O, on altı ildən sonra əsirlikdən qayıdır. Həmin qayıdan gün də nişanlısının toyuna düşür.O, qızı azad edir və onunla evlənir.

ideyasına görə ikinci boyla səsləşir. Hər ikisində də ata, ana məhəbbəti, ağır günündə oğlunun köməyinə çatmaq motivləri vardır.
Bu boyda əsas mövzu övlad tərbiyəsi ilə əlaqdardır. Qazan oğlu Uruzla ova çıxır. Onun əsas məqsədi də oğluna qəhrəmanlıq, yurdsevərlik, oğuz elinə məhəbbət aşılamaqdır. Qazan düşmənə qalib gəldiyi yerləri oğluna göstərir. Gözlənilmədən yadlar hücum edib gərgin döyüşdən sonra Uruzu əsir alırlar. Nəhayət, Uruz ata və anası tərəfindən əsirlikdən qurtarılır.

xüsusiyyətlərinə görə eposdakı digər boylardan ayrılır. Bu boyda bir dəfə də olsun Oğuz qəhrəmanlarının adı çəkilmir, habelə burada təsvir olunan əhvalat oğuzların tarixi , adət-ənənəsi,etnik xüsusiyyətləri ilə səsləşmir.Boy bir də bu cəhəti ilə səciyyəvidir ki, dasdanda insan dini-əfsanəvi ruhlarla qarşılaşır, ölümə qalib gəlir.
Boyun məzmunu belədir: Al qanadlı Əzrail birisinin canını alır.Bu, Dəli Domrula xoş gəlmir,allaha üz tutub etiraz edir. Allah Əzraili Dəli Domrulun yanına göndərir ki, onun canını alsın. Sonra fikrini dəyişir. Vəd eləyir ki, əgər dünyada onun əvəzində ölməyə razı olan olsa, onu saxlaram. Ata-ana oğlanlarına kömək etmirlər. Dəli Domrulun arvadı idə əhvalatı eşidən kimi öz ömrünü ərinə verməyə razı olduğunu bildirir. Bu, allahın xoşuna gəlir.Onlara 140 il həyat verir və ərlə arvad xoşbəxt yaşayırlar.

qəhrəmanın uzaq ellərdə özünə əfsanəvi gözəl axtarmaq arzusu və igidliyi qəhrəmanlıq dastanlarını xatırladır. Bu boyda Oğuz ərinin kafir qızı ilə evlənməsi yeganə haldır.
Boyun məzmunu belədir: Qanlı Qoca Qanturalını evləndirmək istəyir, ancaq ona layiq qız tapmır. Qanturalı Selcan xatunun eşqi ilə Trabzona yola düşür. Lakin qızın atası şərt qoyur ki, kim aslana, qara buğaya və qara dəvəyə qalib gəlsə , qızını ona verəcəkdir. Qanturalı üç vəhşi heyvana qalib gəlir. Bundan sonra toy olur, Qanturalı Selcan xatunla Oğuz elinə yola düşür. Yolda qızın atasının göndərdiyi adamlar qızı yenidən qaytarmaq istəyirlər. Bu savaşda Qanturalı qalib çıxır.

VIII əsirlərə aiddir.
Boyda əsas mövzu gənc Yeynəyin igidlik göstərib atasını əsirlikdən qurtarmasından ibarətdir. Hadisələr Qara dənizin ətrafında yerləşən Düzümrüd qalasında baş verir.
Bayandır xan Yeynəyə kömək üçün 24 soydan 24 igid göndərir.
Boyun qəhrəmanı Yeynək oğuzlar içərisində islam dinini Məhəmməd peyğəmbərdən qəbul edən Əmənlə söhbət edir. Yeynək atasını qurtarmağa gedərkən dayısı Əmənlə görüşür

ədəbiyyatında məşhur olan sujetlərdəndir.
Bir dəfə düşmən hücumu zamanı Oğuz eli köçməyə məcbur olur. Qaçarkən Aruz Qoca öz oğlancığazını itirmiş, uşağı aslan götürüb bəsləmişdir. Çox illərdən sonra Aruz Qoca doğma yurda qayııdb oğlunu tanııyr və ona Basat adını qoyur.
Bu yerlərdə Təpəgöz yaşayırdı. O. Sarı Çobanın pəridən doğulmuş oğlu idi. O, çox Oğuz igidlərini qırıb sona çatır. Tə pəgözə hər gün 500 qoyun və iki adam verərdilər. Basat atasının məzəmmətindən sonra Təpəgözün üzərinə gedir və onu öldürür.
“ Basatın Təpəgözü öldürməsi” boyunda eli zalım və qəribə düşməndən qorumaq motivi epik əsatirlərdən olduğundan bu boy da çox qədimdir. Təpəgöz köçəri türk-oğuz elini qorxudan ilk əfsanəvi düşməndir.

onların qonşularla əlaqəsindən, doğma yurdun sərhədlərini qorumaqdan ibarətdir. Boydakı hadisələr real tarixi hadisələri yada salır. Həqiqətən də Oğuz eli Gürcüstanla həmsərhəd idi. Hər il Gürcüstanın doqquz vilayətindən Qazan xana xərac gələrdi. Sərhəd həyatının çətinliyi diqqət mərkəzində durur, çünki hər il qonşulardan basqın gözlənilirdi.
Boyda atası Bəkili əvəz edən İmranın qəhrəmanlığı, yadlarla vuruşu təsvir edilir. Burada ilk dəfə olaraq feodalizmdə Oğuz elində hökm sürməyə başlayan feodal münasibətləri də göstərilir. Dastandan aydın görünür ki, Oğuz bəyləri azad və sərbəst idilər, xan ancaq ayrı-ayrı bəylərə istiqamət verərdi.

folklorunda olan məşhur mövzulardandır.
Uşun qocanın böyük oğlu Əgrək yadların yaşadığı Alınca qalasına gedərkən tutulur. Onun qardası Səgrək öz qardaşını əsirlikdən qurtarır.
Boyda Oğuzların bəzi mənəv i-əxlaqi sifətləri də əksini tapmışdır. Böyüyə hörmət, təvazökarlıq, ata, qardaş haqqını müdafiə etmək, doğma yurda sonsuz məhəbbət hissi xoş təəsurat oyadır.
Bütün bunlarla bərabər onuncu boy bitkin bir əsər təsiri bağışlamır. Görünür, bu boyu köçürən ozan müəyyən hadisə və əhvalatları ixtisara salmışdır. Belə ki, kiçik qardaşın ata- anası bəzən oğullarını öz böyük qardaşını qurtarmağa ruhlandırır, bəzən isə buraxmaq istəmirlər. Səgrək isə evləndikdən sonra söz verir ki, qardaşını qurtarmasa vüsal nədi bilməyəcək, arvadınıa yeddi il gözləməsini tapşırır. Boydabütün bu əhvalatlar mənəvi-psixoloji cəhətdən əsaslandırılmır.

yadlarla mübarizəsi boyun əsas fabulasını təşkil edir. Eposun qəhrəmanı Qazan xan ovdan qayıdarkən möhkəm yatır. Casuslar yadlara xəbər aparır. Yadlar gəlib Oğuz bəylərini öldürür. Qazan xanı isə yatmış şəkildə əl-qolun bağlayıb quyuya atırlar. Boy Qazan xanın qələbəsi ilə bitir.
Boyda qədim şaminiliklə səsləşən motivlər də vardır. Belə ki, Təkürün arvadı Qazan xan quyuda olarkən əhvalını soruşur. O isə cavab verir ki, ölülərinizə aş verdiyiniz vaxt əllərindən alıram, həm də ölülərinizin yorğasına minirəm. Sadə ürəkli qadın isə buna inanır. Qazan xana yalvarır ki, onun yeddi yaşlı qızına toxunmasın. Qazan isə cavabında deyir ki, o yalnız həmin qızı minir. Övrət isə deyir:”Vay, sənin əlindən nə yer üzündə dirimiz, nə də yer altında ölümüz qurtulmuş”. Qadın ərinin yanına qaçır və yalvarır ki, Qazanı quyudan çıxarsın, çünki Qazan onun ölülərini incidir.Təkur də buna inanır. Boyda bundan başqa Qazan xanının yeddibaşlı əjdaha haqqındakı nəğməsi göstərir ki, bu əfsanə qədimdir.

boyların qəhrəmanı Qazan xan öz evini yağmalatdırır. Bu mərasimdə hamı iştirak etməli idi. Lakin Dış Oğuz bəylərindən Aruz , Əmən və başqaları iştirak etmədiklərindən Qazan xandan qisas almaq istəyirlər. Onlar Bamsı Beyrəyi öldürürlər. Qazan xanın başçılığı ilə İç Oğuz bəyləri ilə müharibəyə başlayır. Bu savaşda Aruz öldürülür.
Kitabi-Dədə Qorqud”da Qazan xanın evinin yağmalandırılması səciyyəvidir. Bu epizod zahiri effekt deyil, dərin məna daşıyır. Habelə burada hakimiyyət uğrunda mübarizə məsələsinə də rast gəlirik. Lakin eposda Qazan xan oğuzların yeganə və əvəzsiz xanıdır. Aruz qoca bu toxunulmaz hakimiyyətə qarşı çıxdığından öz cəzasını alır.

12.İç oğuza Dış oğuzun dönük çıxması Beyrəyin öldüyü boy haqqında

münasibət haqqında

Dastanda oğuz xanları haqqında

Dastandakı boyların sIrası haqqında

BÖLMƏLƏRİN ÜSTÜNƏ VURUN

ÜSTÜNƏ VURUN

ÇADIR

YUN

QOPUZ

QABAL DAŞI

XƏNCƏR

QAVAL

dünyaya gətirən, onları böyüdən bir insan kimi baxırlar

Qadınlar yalnız məişət işlərində çalışır, digər işlərdə söz haqqı yoxdur.

Qadın ərinin qulluqçusu və həmçinin qəbilənin gözəllik rəmzi kimi baxırdılar.

Qadına ailə namusu, qəbilənin şərəfi, mənəvi-əxlaqi təmizlik, qəhrəmanlıq nümunəsi kimi baxırlar.

Qəbilədə qadınlar uşaqları böyüdür, onlara bilik verir, ox atmağı, at çapmağı , onlara döyüşmək öyrədirdilər.

1.TAM UYĞUN CAVABIN ÜSTÜNƏ VUR.

İDİ?

ARUZ

Beyrəyin öldüyü boy

Salur Qazan dustaq olub və oğlu Uruzun onu xilas etdiyi boy

Uşun Qoca oğlu Səgrəyin boyu

Bəkil oğlu İmranın boyu

Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy

Qazlıq Qoca oğlu Yeynəyin boyu

Qanlı Qoca oğlu Qanturalın boyu

Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul boyu

Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy

Bayburanin oğlu Bamsı Beyrək boyu

Salur Qazanın evinin yamğalandığı boy

Dirsə xan oğlu Buğacın boyu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

4,6,9,7,2,5, 1,10, 8,11,3,12

6,9,7,2,12 ,8,11,3, 1,10,4,5

10,1,11,9,6,7,4,5,3,8,2,12

1,8,11,3, 6,9,7,2,12,5, 10,4

1,10,4,6,9,7,2,5,8,11,3,12

9,6,7,4,5,3, 10,1,11, 8,2,12

CAVABIN ÜSTÜNƏ VUR

dustaq olub və oğlu Uruzun onu xilas etdiyi boy

Uşun Qoca oğlu Səgrəyin boyu

Bəkil oğlu İmranın boyu

Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy

Qazlıq Qoca oğlu Yeynəyin boyu

Qanlı Qoca oğlu Qanturalın boyu

Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul boyu

Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy

Bayburanin oğlu Bamsı Beyrək boyu

Salur Qazanın evinin yamğalandığı boy

Dirsə xan oğlu Buğacın boyu

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

DÜZDÜR.

= 80 – 160
2= 80-dən aşağı

əraziləri müəyyənləşdirin.

Eposdan çixardığiniz nəticə.