Презентация, доклад на тему Календарь, посвящённый 105 – летию со дня рождения Я.Г.Ухсая

Кăрлач

Ухсай – пысăк поэт! Чăн-чăн халăх поэчĕ. Унăн сăвви-юрри халăх сăмахлăхĕ майлă янăрать. Халăха пĕлмесĕр, унăн сăмахлăхне ăнланмасăр, çавăн пек çепĕç, янăравлă, сăнарлă çырма çук. Çавăнпа вăл чăваш поэчĕ çеç мар, Раççей поэчĕ пулса тăрать. А.Твардовский, М. Исаковский,А. Прокофьев, А.Малышко, Петрусь, Бровка… Çак ретре тăрать чăваш поэчĕ Яков Ухсай . (Егор Исаев)
Ухсай поэзийĕнче тăван уй-хирсен, ешĕл вăрмансен, шăнкăр-шăнкăр çăл куçсен, тăрă кÿлĕсен çепĕçлĕхĕпе илемлĕхĕ, чăваш халăхĕн ĕçченлĕхĕпе типтерлĕхĕ, кирек мĕнле йывăрлăхра та халăхăн сÿнми ĕмĕчĕ, пулас çутă кунсен шанчăкĕ палăрать, чăваш çĕр-шывĕпе унăн çыннисен пурнăçĕ курăнать. (И. Иванов)
Якку Ухсай – чăн-чăн халăх поэчĕ, пирĕн çĕр-шывăмăрăн нумай нациллĕ литературишĕн сумлă ят. Ухсай поэзийĕн хăватлă юхăмĕ унта хăйĕн тĕсĕпе, хăйĕн кĕввипе, хăйĕн шухăшлавĕпе палăрса тăрать. Эпĕ астăвасса, Александр Твардовский туслă калаçусенче унăн пултарулăхне яланах ырлатчĕ, уйрăмах поэмисене палăртатчĕ. «Тĕлĕнмелле талант!» - терĕ пĕрре ун çинчен вăл. (Мустай Карим)

Яков Гаврилович Ухсай - ячĕпе кăна мар, пĕтĕм чунĕпе чăн-чăн халăх поэчĕ. Унăн пултарулăхĕ, тăван çĕртен сĕткен илсе, хăватлăран та хăватлăрах уссе пырать. Ухсай тăван çĕре юратать, пуринчен ытла çĕр ĕçĕпе пурăнакан çынсем çинчен çырать. Поэт сасси-тăван çĕр сасси. Ухсайăн геройĕсем - ĕçчен çынсем, ăслă та хаваслă çынсем. (Аркадий Ĕçхĕл)

Нарăс

Хăйĕн «Юратрăм эп, хирсем, сире» сăввинченех тăван çĕре мĕн тери юратнине Ухсай Яккăвĕ акă епле сăмахсемпе каласа парать:

Юратрăм эп, хирсем сире,
Сана та, сĕм хура вăрман!
Нихçан та шухă чĕрере
Ку юрату çухалмĕ ман.
Нихçан та эп хăватăра
Манмастăп, хамăн юррăмра
Ура тапса, пуçа ухса
Сире мухтатăп эп, Ухсай.
Çакăнтан пуçласа халăх поэчĕ çĕр темипе кăвапаран çыхнă пек тачă çыхăннă. Хăйсен тăван çĕрне, тăван çĕршывне вĕçĕмсĕр юратакан çĕр ĕçченĕсем - поэтăн сăвви-поэмисенчи тĕп сăнарсем.

ёулёисем ёинче ъсекен ё=пан с\ткен\нчен т=ватт=м=р. К=ранташне вара в\рене хунав\нчен =сталатт=м=р. Варринчи х=в=лне к=ларса унта ир\лтерн\ т=хлан яратт=м=р.Сар= хут ёине т=хлан к=ранташпа ёырма пит канс\рчч\, ал= ыв=натч\, пърнесем х=парса тухни те пулн=

çÿрет, сăвăсем хайлать.
1928-1930 çулсенче Ěпхÿри халăх институчěн
хатěрленÿ уйрăмěнче вěренет.Çак вăхăтра унăн пěрремěш сăвви «Юратрăм эп, хирсем, сире»
«Сунтал» журналта пичетленет.
1930 – 1933 çулсенче Мускаври М. В. Ломоносов ячěллě универ ситетăн литература факультетěнче вěренет. Çакăнта вăл тутарсен
чаплă поэчěпе Муса Джалильпе паллашса туслашать.
Çак çулсенче Мускаври «Коммунар» хаçатра та ěçлет.

чух: - Ух! – теттӗм.
 
Пӗр ватă ырă çармăс
ӗлӗкрех
ялта çуллен
кӗтÿçӗре çÿретчӗ,
мана курсан,
тăван ачи пекех,
пуçран шăлатчӗ вăл,
мана: - Сай! – тетчӗ,
 
Хитре тени пулать
вăл çармăсла.
апла, эппин,
Эп УХ! Та САЙ! Хăватлă

Мӗншӗн Яков Гаврилович Никифоров
Ухсай псевдоним илнӗ-ши?

ирěкěпе халăх ополченине çырăнать, 1942 çулхи çу уйăхěнче вěренÿ батальонěн курсанчě пулса тăрать.
«Çар гимнастěркине эпě 1942 çулхи çу уйăхěнче тăхăнтăм, ăна 1946 çулхи кěркунне çеç хыврăм», - тесе каласа кăтартнă вăл тусěсене каярахпа.
Вăрçăра вăл политработник, çар журналисчě пулнă. Вăрçă çулěсемпе Атăлтан пуçласа Влтава шывě патне утса тухнă. Фронт пурнăçě çинчен çырнă май поэт сăвăсемпе поэмăсем те хайланă.
Поэт 1942 çулта хайланă «Пěр дивизири чăваш салтакěсемпе офицерěсем тăван халăхě патне çырнă çыру». Ăна раштавăн 24-мěшěнче, наступление каяс умěн, Дон хěрринче тăнă чăваш боецěсемпе командирěсен митингěнче йышăннă.
Ăмăрткайăк, тăван халăх,
Вăрçăри ачусенчен
Йышăн эсě чун хаваллă
Çырăва Дон хěрринчен.
Çак поэма – хăйне евěр произведени, чăваш салтакěсемпе командирěсен тупи… Мěнле тарăн шухăшлă, чěререн тухакан сăмахсем. Вěсем фронтри салтаксемпе тылри халăха хăват кěртме, тăшмана çěнтерме, çěр-шыва юратма хавхалантарнă.
Вăрçă вăхăтěнче çырнă сăвăсемпе поэмăсем унăн «Атă кунчинчи тетрадь», «Хурçă та çуннă чух» ярăмсене пěрлешсе совет çыннисен вăрçăри паттăрлăхěпе хăюлăхне, вěсем Тăван çěр-шыва чун-чěререн юратнине кăтартса паракан хайлавсем пулса юлчěç.

редактор, «Тăван Атăл» альманах редакторě пулнă. 1948 çултанпа вара творчество ěçěпе çеç пурăнма тытăннă.
Çулсерен вăйланса пынă унăн пултарулăхě. Вăл халăх валли кěнеке хыççăн кěнеке çырса хăварнă. «Кěлпук мучи», «Ту урлă çул», «Халăхăн ылтăн кěнеки», «Çěр», «Тутимěр», «Ача чухнехи çăлтăрăм», «Шуйттан чури» т. ыт. произведенисем тивěçлипех тăван халăх литературин ылтăн фондне кěчěç. Унăн произведенийěсене вырăсла, тутарла, пушкăртла, украинла куçарнă. Хăй те вăл 4 чěлхе пěлнě: чăвашла, вырăсла, тутарла, пушкăртла.

Вăрçă хыççăн

районне кěрекен Слакпуç ялěнче чухăн хресчен çемйинче çуралнă.

палăртнă: Ленин, Октябрь Революцийě, Ěçлěх Хěрлě Ялав, «Хисеп Палли» орденěсем, нумай медаль парса чысланă. Чăваш Республикин Ěç Мухтавěпе Паттăрлăх Кěнекине кěртнě. Вăл М.Горький ячěллě Раççей Патшалăх премийěн, çавăн пекех Чăваш Республикин К.В.Иванов ячěллě патшалăх премийěн лауреачěн, Чăваш халăх поэчěн ячěсене илме тивěç пулнă.
Шел пулин те, йывăр чир юратнă поэтăмăра пирěнтен вăхăтсăр уйăрса кайрě. Анчах та Я.Г.Ухсай яланах асамра.