Презентация, доклад тақырыбы: Пысықтауыш туралы жалпы түсінік (7 сынып)

Сөйлемнің тұрлаусыз мүшесінің бірі – пысықтауыш. Ол да анықтауыш сияқты, басқа сөздің, әйтеуір бір сапасының, ерекше белгілерін білдіру үшін жұмсалатын бағыныңқы мүшесі. Солай болғандықтан пысықтауыш анықтауышқа ұқсас. Пысықтауыш, негізінде, заттың қимылдық сапасының сапасын, белгісін білдіреді. Басқаша айтқанда, пысықтауыш етістіктен болған мүшені анықтайды. Мысалы: ол – жақсы оқушы дегенде, жақсы оқушы дегенде, жақсы – анықтауыш, ол жақсы оқыды, жақсы сөйледі дегендерде – пысықтауыш; Үйге үш кісі кірді дегенде, үш – пысықтауыш.
Сонымен, сөйлемде іс-оқиғаны мекен, мезгіл, сын-қимыл, себеп, мақсат жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүшені пысықтауыш деп атаймыз.
Пысықтауыштар білдіретін мағыналарына қарай былай бөлінеді:
м е з г і л пысықтауыш, м е к е н пысықтауыш, м а қ с а т пысықтауыш, с е б е п - с а л д а р пысықтауыш, а м а л пысықтауыш.

есімдер

атып келе
жатыр екен.

Мысалы:
Өзі жоқта
Нұрыштың
қақпанына
оңай түсті

жасалады.
Олар, негізінен, үстеулер.
Үстеулер өз мәніне,
мағынасына сай сөйлем
құрамында басқа
сөздердің көмегінсіз
дара тұрыппысықтауыш
бола алады.

Мысалы:

Көктемде
құлпырады
ой менен
қыр.

Сілтеу есімдігі мен мекенді білдіретін зат есім
Түн ішінде, мына боранда қайда барады?

Мезгіл мәнді туынды сын, сан, зат есімдер
Осы соңғы екі жылда Жұмағұл орнын тапты.

Күрделі сан есімдер тіркесі
Елу бесте біз-дағы сенісер адам таптық па?

Үстеулердің тіркесі
Былтыр ала жаздай серілік құрып, ел қыдырдық.

-дай тұлғалы туынды сын есім етістікке
қатысты болғанда: жаураған қойдай ұйлығып қапты.

Көсемшелік, есімшелік тұлға, қимыл есімдер
Үркіп қалғандықтан аңғара алмапты...

Мезгіл мәнді туынды сын есімдер тіркесі
Қысқы күйзелісте Игілік кіресіне көшіп келген.

Негізгі және көмекші сөздер тіркесі
Өлке бойында Жаппас ауылы атақты.

болады. Егер аса жайы-
лыңқы құрамды үйірлі пысықтауыш
болса, оның құрамынан бастауыш-
баяндауыштық қатынас қана
емес, тұрлаусыз мүшелерді де
ажыратуға болады: Өзі жоқта
Нұрыштың қақпанына оңай түсті.
Мысал құрамындағы Өзі жоқта
үйірлі пысықтауыш тек қана
бастауыш пен баяндауыштан
құралған.

Үйірлі пысықтауыштар құрамында
күрделілердей емес, өз алдына
дербес қарастырғанда, сөйлемге
тән предикативтік қатынасты
байқауға болады. Егер аса жайы-
лыңқы құрамды үйірлі пысықтауыш
болса, оның құрамынан бастауыш-
баяндауыштық қатынас қана
емес, тұрлаусыз мүшелерді де
ажыратуға болады: Өзі жоқта
Нұрыштың қақпанына оңай түсті.
Мысал құрамындағы Өзі жоқта
үйірлі пысықтауыш тек қана
бастауыш пен баяндауыштан
құралған.

Үйірлі
пысықтауыштар

түйдекті тіркестері күрделі мезгіл пысықтауыш қызыметінде жұмсалуы мүмкін:
1. Үстеу мен үстеу не үстеу мен зат есім тіркесіп күрделі пысықтауыш жасайды: б ү г і н к е ш к е Қарағайда ойын болады.
2. Шақтық мағынадағы зат есімдер атау күйінде не түрлі қосымшалар жалғанып, олардың алдында сілтеу есімдіктері қолданылады: с о л
к е з д е жартыланған ай туған еді.
3. Септеулі, кейде атау тұлғалы есімдер кейін, соң, дейін көмекші сөздермен тіркесіп, күрделі мезгіл пысықтауыш болады: т ү н б о й ы аяз қаһарына мінді.
Сілтеу есімдіктері мен жақын, алыс, жер, жақ, маң сияқты көлемдік мағынадағы есімдер тіркесіп соңғы сөздер септікте тұрып күрделі мекен пысықтауыш болады: б ұ л м а ң д а ел жоқ-ты.
Таң ата, күн шыға, ел орнына отыра, жаз шыққанша тәрізді сөйлемдік құрамы бар тұрақты сөздер тіркесі үйірлі мезгіл пысықтауыш болады.

Қазақ тілі грамматикасы.- Алматы, 1957

К. Аханов. Тіл білімінің негіздері.- Алматы, 1993