Презентация, доклад по карачаевской литературе. 6 класс.Биджиев А. Басняла.

Асхат. Басняла.

Окъур кибик заман келди.

Биджиланы Асхат Басиятны джашы
(1900- 1958)

Кърал Университетини медицина факультетин тауусханды. 1929-чу джыл Москвада 1-чи Медицина институтну аспирантурасына киргенди. 1934-чю джыл диссертациясын джетишимли джакълаб, «медицина илмуланы кандидаты» деген илму дараджагъа, алим атха тыйыншлы болгъанды. 1934-1937 джыллада Къарачай областда медицина къуллукъну-ишни тамалын салыб кюрешгенди. 1937-чи джылны октябрь айында миллетчича, сталинчи джорукъгъа къаршчы адамча, тутулуб, он джылгъа Сибириягъа ашырылгъанды. 1949-чу джыл джангыдан он джыл тутмакъ азаб берилгенди. 1958-чи джыл майны ючюнде джюреги джарылыб ёлгенди.

сора СССР - ни медицина илмуларыны Академиясыны Президенти Н.Н. Бурденко

Биджиланы Басиятны джашы Асхат 1900 джыл кеси къыйыны бла джашагъан юйдегиде туугъанды. Асхатха джети джыл болгъан заманда атасы ёлгенди. Къарачайда биринчи школланы къурагъанланы бири, устаз Байрамукъланы Илияс, джашчыкъны фахмулу болгъанын эслеб, кесине джаш этиб, аны окъутургъа, аякъ юсюне салыргъа болушханды. Асхат элде ал школну бошагъандан сора Майкоп шахарда эл мюлк училищеде окъугъанды. 1921 джыл Асхат Майкопдан къайтыргъа, экинчи атасы Илияс да ауушханды. Ол кёзюуледе къарачай элледе ауругъанланы багъаргъа дохтурла табылмагъандыла. Устазны ёлюгюню къатында Асхат ант этгенди: врач болургъа. джамагъатны саулугъун сакъларгъа кюреширге. Ол муратына да джетгенди. Биджиланы Асхат, 1928 джылда Москвада кърал университет- ни медицина факультетин айырмагъа бошаб, врач-хирург усталыкъ алгъанды. Аны аламат фахмусун кёрюб', Москвада 1-чи ме­дицина институтда ишлерге буюргъандыла. Кёб турмай, ол анда аспирант болады. Совет къралда белгили академик И. И. Бурденкону биргесине ишлеб, кёб затха юренеди

врачы, хирургия бё- люмню тамадасы болгъанды. Ишине усталыгъы, мийик культурасы, уллу адамлыгъы болгъан Биджи улу Асхат областны алчы адамларыны бирине санал- гъанды. 1936 джыл ол медицина илмуланы кандидаты деген алимлик дараджаны алгъанды. Къыйын медицина ишлени да тыйыншлы бардыра, Биджиланы Асхат ана тилде окъуу китабла джазаргъа, кесини творчествосу бла къарачай литератураиы ёсдюрюуге танг кесек юлюш къошханды. Арт джыллада ол Москвада ишлегенди. Биджи улуну тамада джашы Энвер Уллу Ата джурт къазауатда ёлгенди. 1958 джыл Асхат туугъан джерине Къарачай-Черкесиягъа къайтыб келирге тебреб тургъанлай, 2 майда джюрек ауруудан ауушханды.

ана тилде окъуу китабла джазаргъа, кесини творчествосу бла къарачай литератураиы ёсдюрюуге танг кесек юлюш къош- ханды. Биринчи къарачай школлагъа джазылгъан окъуу китабларыны («Билим», «Малчы», «Джангы джашау») 20-30 джыллада уллу магъанасы болгъанды. Ол китаблагъа керекли темалагъа Асхат кеси назмула, хапарчыкъла джазыб чыгъаргъанды. Асхатны биринчи назмусу («Плачет лес») 1921 джыл джазыл- гъанды. Биджи улу Асхатны творчествосуну темасы кенгереди, усталы- гъы ёседи. Артыкъ да бек ол орус литератураиы классиклери И. А. Кры­ лов, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, А. М. Горький джазгъанла- дан 30-чу джыллада ана тилге талай чыгъарманы кёчюреди

ёмюрде).

Лафонтен Жан де (1621 – 1695) – француз поэт, басня джазгъаны бла белгили болгъанды

Басняны тамалын къурагъанла

адабиятда басняла джазгъанла :

юретиу
■ Къыйдырыб айтыу. Аллегория
■ Сатира суратлау
■ Геройлары –кёбюсюне джаныуарла бла джаны болмагъан затла

■ Диалог
■ Адабиятха кирмеген лексиканы хайырландырыу
■ Кесгин сёзчюлюк
■ Тилни байламлыгъы ■ Энчи басня назму тил (тизгинлери бирча болмайды), сёлешиу тилни хайрландырадыла
■ Бетлендириу

Басня адабиятны жанры

керекдиле.

Ийне, алай айта келиб,
Къатхан териге чанчылды.
Джигитме деб, ёхтемлениб,
Тюз белинден эки сынды

башха адамдан ёрге салыб сёлешген эрши кёрюнеди.
«Кенглигибиз бир ючюн,
Сенден ёрге минибме,
Кёремисе, мен сенден
Нечие башма, мийикме».

«Кюушеннгеними бузмайма»не иш этсе да, кишини джукъгъа санамагъанды.

«Сенден ёрге минибме» мени къуллугъум хар кимден да онгду деб билдиреди

«Нечик башма, мийикме». Меннге джетерик адам джокъду деген магъанада бериледи.

Басняны тилини юсюнден

Лисица», «Къаргъа бла тюлкю» деген басняларын тенглешдиригиз
►Башхалыкълары бла ушашлыкъларын ачыкълагъыз
►Акъыл юретиуюню магъанасы недеди?Къайсы болумда кёрюнеди ол?
►Къаллай шартланы хыртха урадыла джазыучула?
►Къайсы басняны джаратасыз? Нек?

"Ворона и Лисица»
«Къаргъа бла тюлкю»

шартларын кёб этерге
юретеди

Неге юретедиле Биджиланы Асхатны баснялары?

ойландыргъан назмугъа айтабыз.

Басняны амалсыз юч заты болургъа тыйыншлыды: башха затны юсю бла айтыу, хапарлау, акъыл сёз.

Басняда хапар къысха айтылады, ишни ахыры болады. Кёбюсюне адамланы халилери джаныуарлагъа, къанатлылагъа, джаны болмагъан затлагъа аталыб джазылады.