Презентация, доклад на тему Алабай иттің шығу тегі Ғылыми жоба

мектебі

Тақырыбы: “Алабай итінің шығу тегі”

Орындаған: 4 “Ә” сынып оқушысы
Есеналды Нұржан

Жетекшісі: бастауыш сынып мұғалімі
Кабдушева Әсел Аманжолқызы

зерттеу жұмысы.

Міндеті:
- Зерттеу жұмысын жүргізуге үйрену.
- Адам мен иттің ара-қатынасы жайлы мәлімет жинау, салыстыру, талдау.

мен ерекше мінезін сақтаған ежелгі тұқымдарының бірі.
Қазақ халқы Алабай итін «Қазақы төбет» немесе «Төбет» деп атаған.
Төбет - ежелгі замандардан бері қазақтың аңшылары мен малшыларының сенімді серігі болған иттің түрі. Оны арлан деп те атайды. Атауының өзі «төбе ит», төбеде жатқан ит деген сөзден шыққан деген болжам бар.

Төбеттер туралы.

Ежелгі тұқымды төбеттер біздің елден бөлек, Қырғызстан, Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Әзірбайжанда өсіріледі.
«Википедия» энциклопедия сайтынан таныс болғанымдай, алабайлар – бүгінде Каспий теңізінен Қытайға дейін және Оңтүстік Жайықтан Ауғанстанға дейінгі үлкен аймақты алып жатқан жерде төрт мың жылдың үстінде халық селекциясы шығарған ит тұқымы ретінде қалыптасқан. Бұл тұқымда ежелгі Тибет иттерінің және әр түрлі көшпелі тайпалардың малшы иттерінің және Месопотамияның жауынгер иттерінің қаны бар. Ол моңғол төбеті және тибеттік мастифпен тығыз тектестік байланыста, деп жазады ғаламтордағы энциклопедия.

Төбеттердің шығу тегі.

Таутөбеттер үйшікке жатпайды. Қар немесе мұз үстіне жата салса да, аязға еш тоңбайды. Әлемдегі 116 ит түрі ішінде қазақтың таутөбеті ең ірісі болып табылады. Оның кеудесі, мойны, тұмсығы - жуан, басы, аузы - үлкен, тістері - ірі, езулері салақтап жүреді. Тұмсығы келтелеу болса да, жуан болып келеді. Жүні қалың, ұзын қылшықты. Бас жүні бет-аузын жауып тұрады. Құлақтарын да жүн басып алған. Денесін де қалың түбіт қаптаған. Екінші түрінде жүні сәл тықырлау, алайда түбіті қалың шығады.

Төбеттердің сыртқы сипаты.

иіріп әкетіп, өзі еш қорқынышсыз қасқырға қарсы шабады. Оның қасқырмен алысуда өзіндік әдіс-тәсілдері бар. Бірақ жайшылықта арландар тыныш, аса маңғаз, болмашыға үре бермейді. Бұл - оның ғасырлар бойы қалыптасқан қасиеті. Себебі, қазақтар үйден, қазан-ошақтаың басынан сүйек ұрлап, баланы қауып, берекені алатын сұғанақ иттерді бірден өлтіріп отырған. Ал, төбеттер соған орай сабырлы, үнсіз мінез қалыптастырған. Ол тіпті өзге тұқымды иттермен төбелеспейді де. Көшпенділер аңға шыққанда төбетті тазымен бірге алып шығады екен. Тазы олжаны қуып жетуі тиіс, ал, қалған шаруа төбеттің еншісінде.
Арлан - расымен де иесіне адал, кез-келген жағдайда өз бетінше шешім қабылдай алатын ақылды ит. Ол өз қожайынына қызмет ететін құл емес, керісінше, онымен бір деңгейдегі серігі секілді. Нағыз төбет шопанға әрдайым көмектесіп, бірге көшіп-қонады, отарын жайлауға немесе қыстауға жеткізуге атсалысады, үйі мен малын күзетіп, қасқырлардан қорғайды. Малшы соның арқасында тыныш ұйықтайды.

төбелесу барысында осал жері болмасын деп, құлағы мен құйрығын кесіп тастайтын. Бүгінгі таңда алабай иттері қасқырға шаппаса да, оларды күтіп-ұстаудағы осы ырым қалған. Құлақтары мен құйрығы 3 күндік жаста кесілуі тиіс. Одан ересек кезінде кескен жағдайда жарасы жазылмай, төбет аурушаң болуы мүмкін.

бар. Алабай иті де осы жағдайда ерекшелік емес. Тамақтандыру тәртібін ұйымдастыру және үлесін белгілеу өте маңызды. Әрине, тамағы үйлестірілген болуы қажет. Алабай – күніне екі рет тамақтандырылуы жеткілікті иттер тұқымдарының бірі. Азық мөлшерінде көбінесе ет өнімі болуы керек. Сондай-ақ, жармалар да артық болмайды. Төбеттерді құрғақ азықпен де тамақтандыруға болады, алайда рационында жас ет міндетті түрде болуы тиіс.

алады. Алайда, жануардың қорғау сезіктігіне және үлкен өлшемдерін ескере отыра, оларды пәтерде ұстамауға кеңес беріледі. Алабай иті еркіндікті сезінуге үйренген. Саябақтағы ұзақ серуендер бұл сезімді толыққанды бере алмайды. Ол өзін жеке үйдің немесе қала сыртындағы саяжайдың кең орамында жақсы сезінеді.
Итіңіз үнемі әдемі болсын десеңіз, әрдайым оның жүнін тарап отыру керек. Маусымаралықтарында түбітін тарап алу өте маңызды. Өйткені ол жазда кедергі жасайды.

халық әдістерінің бірі: салқын тигеннен болатын аурулар, бүйрек аурулары, варикоз ауруларын, буындар мен радикулиттегі белдің ауруы, остеохондроз, артрит, артроз және т.б.

мән беріліп жүр. Тіпті кей жерлерде ит төбелестіру де өзінше бір бизнестің түріне айналған. төбелес барысында иттердің тістері көрінсе немесе рингтен кетіп қалса және құйрығын ішіне кіргізіп алып дауыс шығарса, жеңіліс тапқан болып саналады. Бұл - иттердің бір-бірімен айқасуы кезінде белгілі бір дәрежедегі жарақат алғанымен, қаны сорғалап аққанға дейін шайқасуға жол берілмесі үшін бекітілген ережелер. Иттерді шайқасқа дайындау үшін оларды күнара 5 және 10 шақырым жол жүгіртеді. Ең бастысы – асыранды төбетін қожайын ет секілді сіңімді, тойымды азықпен тамақтандыруы керек. Ал шайқасқа бір күн қалғанда және шайқастың дәл алдында ешқандай да азық берілмейді. Жалпы, «шаршы алаңға» бір жарым жастан жеті-сегіз жасқа дейінгі иттер шығарылады.

1 жасқа толған кезімде ата-анам маған алабай итін сыйға тартты. Менімен бірге өскен күшігім, жуас болса да, өзімді бөтен адамдардан қорғаштап жүрді, аула сыртына мені жібермей, жолыма кедергі болған. Осындай жағдайлардан кейін, осы иттерге деген қызығушылығым оянып, оларды зерттегім келді.