Презентация, доклад на тему Проект ученика Рыболовство якутов - мунха

кэлбитэ олоххо баар чахчы. Собо барахсан сэрии сут сылларыгар теьелеех киьи оло5ун сал5аабыта буолуой?
Билигин да5аны собо барахсан саха сандалытын маанылаах аьа буолар.
Куьунну мунха-саха биир себулуур дьарыга.
Онон норуотум бу утуе угэьин туьунан билсиьэр санааттан «Мунха – саха норуотун угэьэ» диэн теманы таллым.

билиьиннэрии.
Соруктара:
Тема5а сыьыаннаах научнай улэни чинчийии;
Мунха сиэрин-туомун уерэтии;
Саха норуотун утуе угэстэрин уерэтии;
Мунха туьунан билэр дьонтон ыйыталаьыы;
Мунха5а сылдьыы.
Тумук оноруу.

улахан керунэ буолар. Бу тыл терутун ырыттахха, Э.К. Пекарскай (1959 с., т. 2, ст. 1632) суруйарынан «мууха», «монхо» диэн эбэнки тылыттан киирбит. Н.К. Антонов бу тылы туур омук тыла диэн быьаарбыт. Историческай докумуоннар кестерунэн, Саха сирэ нуучча государствотыгар холбоьуон инниттэн дьоно-сэргэтэ илимниир, мунхалыыр эбит. Ол аата мунха саха норуотун ебугэ са5аттан илдьэ кэлбит келуенэттэн келуенэ5э бэриллэн иьэр утуе угэьэ буолар.

Мунха – саха норуотун утуе угэьэ

балык белехтеьер кэмигэр мунхалааьын са5аланар. Былыр хас да кун инниттэн мунха туьунан сурах чугас сытар нэьилиэктэргэ тар5анара. Уонунан, сууьунэн киьи мунха буолар сиригэр то5уоруьан кэлэллэрэ. Бэйэтэ туспа бырааьынньык курдук тэриллэн барара. Ырыа5а-тойукка, сууруугэ-кетуугэ курэхтэьэллэрэ.

Туона мунхата
– халын муус анныгар сытан, салгына аччаабыт собону сааскы кэмнэ мунхалааьын.

ортотугар конус быьыылаах сиэккэ меьееччуктээх. Меьееччугун мунха ийэтэ дииллэр. Диринэ 3 м, балык киирэр хайа5аьа 1,25 м буолуон сеп. Мунха устата араас, 25 миэтиртэн 500 миэтирэ5э дылы барар.
Былыр мунханы сиэли хатан онороллоро.
Мунха чаасьара: ийэ, кынат, ыт мас, хото5ос, таастыган, бэчимэ, айах, диэл.

Мунха балай эмэ уустук оноьуулаах.

иччитин Туона баай, Куех Боллох тойон диэн ааттыыллара. Сиэри – туому тутуспакка, кэдэрги кэмэлдьилэннэххэ, Эбэни киртиттэххэ, уутун аймаатахха, иччилэри кэлэттэххэ Куех Боллох тойон киэр хайыьар.
Мунханы туьэриэх иннинэ эбэ иччититтэн кердеьен, саламалаах чэчири анньаллар, арыылаах алаадьынан, таба5ынан кундулууллэр, алгыс этиллэр. Оччо5уна хомуьуннаах тыллаах ытык алгысчыттар сиэри-туому тэрийэн, арчылаан, ал5аан Куех Боллох тойонтон кемус хатырыктаа5ыттан кердеен бэриьиннэрэллэрэ.
Куех далай иччитэ
Эьэм Куех Боллох тойон,
Суду Эбэ Хотун,
Утуе нэн, айыынан керуе,
Ыраас тыыннаа5ынан
Малааьын бе5етун онорон,
От-мас иччилэрин аьатан,
Аан дойду иччитигэр айах тутан,
Эйиэхэ дьол кердуур
Киирэр куммут буолла…

кереет да эндэппэккэ билэр дьон эмиэ баар буолаллар уьу. Мунханы ханан туьэрэллэрин дириниттэн, уу салахайыттан, куел быьыытыттан быьаараллар. Биир эбэ5э 2-3 мунханы тэннэ туьэриэхтэрин сеп. Ол мунхаланар эбэ улаханыттан, теье балык баайдаа5ыттан тутулуктаах. Ол гынан баран мунхалааьынна бары кыттар дьон тэннэ, тэрээьиннээхтик улэлээтэхтэринэ, элбэх балыгы ылаллар диэн кэпсииллэр.

Оскуолабыт мунхатын тэрийэн ыытар
Нам улууьун
Хомустаах олохтоо5о
Новгородов Федор Иванович.

буолар.
Быйыл мин «Айыы кыьата» оскуола5а уерэнэ киирдим. Нам Хомустаа5ар биьиги оскуола учууталлара, уерэнээччилэрэ, тереппуттэр сырыттыбыт.
Бу мин мунха5а бастакы сылдьыым. Манна сылдьан мин элбэ5и биллим, мунхалыыры себулээтим.

да кэмнэ суолтатын сутэрбэт.
Балыксыт сиэрин –туомун, угэстэрин кытта билистим.
Нам Хомустаа5ар мунха5а сылдьаммын хайдах мунханан бултуулларын кердум, элбэ5и биллим.
Бу билиим-керуум уол о5о буоларым быьыытынан, олохпор туьалаах буолуо дии саныыбын.
Балык саппааьын эспэккэ сиэрдээхтик мунхалаан, айыл5абытын, эбэлэрбитин киртиппэккэ кэлэр келуенэ5э тиэрдии – бу саха киьитин ытык иэьэ.

с.
Кононова Т.С. Саха терут итэ5элигэр сугуруйуу сиэрдэрэ-туомнара: Саха норуотун терут культуратын уерэтиигэ кеме матырыйааллар. – Чурапчы, 1992. – 32с.
И.Г.Федоров, П.К.Васильева. Бичик.2015. Ебугэбит оло5о-дьаьа5а.