Презентация, доклад на тему Вайн хиш чохь хуьлу ч1ерий на чеченском языке

№ 10»

Презентация на тему: «Вайн хиш чохь хуьлу ч1ерий»

цlераш хаар. Сайна хиинарг сайн нийсархошна а довзийта.
Суна хета, сан балхо гlо дийр ду суна санна , иштта кхи долчу берашна тхайн ненан матте болу безам а, тхайн Даймахке а, Даймехкан lаламе а болу безам чlагlбан.

Сан талларан белхан 1алашо :

бу.

Саза цlегlо можа бос болуш хуьлу. Цуьнан пелагаш даккхий хуьлу. Саза хуьлу тийначу хи чохь, сецна лаьттачу хиш чохь, къааьсттана Терка чохь а, lаьмнаш чохь а хуьлу. Саза сан дас а лоцу , тхуна гена боццуш болчу
Первомайски lома чуьра. Суна хезнера, цхьацца волчо саза чlерах шена уьшал хьожа йогlу олуш. Хlинца хаьа сунна хьунда йогlу цунах уьшал хьожа: иза шена цхьа кхерам хилча татталой хин бухарчу саццlара боьду.

баьццара хуьлу, жима можалла а йолуш. Гай т1ера к1айн хуьлу. Гайн тlера пилдигаш можо –ц1е ду, ткъа кхидерш – мокха. Бакъ – ч1еран пелагаш ца хуьлу, т1ехь т1едарчий хуьлу. Муц1ар аьрта хуьлу. Багахь херх санна , кегийра ира чухьаьвзина цергаш а, к1омсарш а хуьлу. Хи чохь чlогlа тlахь аьлла лела бакъ – чlара. Вайн массо а хиш чохь хуьлу иза.

Бакъ – чlара (щука) .

( оьрсийн - осётр).

доцуш, муц1арна юххехь ду. Лахара балда хаьдда ду. Букъана т1ера пелагаш даь1ахка долуш сана ч1ог1а ду. Бос тайп – тайпана хуьлу: букъ мокхо – 1аьржа, аг1онаш – мокхо – боьмаша, гайт1ера кlай хуьлу. Вайнаха ирг1у лоцу Терк чуьра. Цуьнан дег1 хила тарло 3 метр дегlа, ткъа беза хила тарло 200 кила. Ша хьаллак а ца беш баха битча ирг1у баха тарло 50 шарахь. амма. Бууш чог1а чам болуш бу ирг1у ч1ара. Соьга хаьттича цуьнца доьзна хир ду и ч1ара «Ц1ен книги» т1е д1аязбар. Цо 1ов тосучу хенахь лаца ца магадо и, амма адамаша шайна пайда бар хьама, 1едална къайллах лоций, 1ов схьайоккху ирг1ун чуьра. Механа чог1а еза ю и.

муха бовза беза?
Иза вайна бевзар бу дукха хьолах шен мекхашца: лакхара мочхала т1ехь 4 мекх – шиша бетана дехьа-сехьа, ткъа муц1ара т1ехь, бетанна техула кхозуш – шиъ. Иштта мекхаш - ч1еран кегийра пелагаш а, ира юткъа – еха муц1ар а хуьлу. Баьццаро бос хуьлу цуьнан дег1ан.
Мекхаш – ч1ара 1ай ган таро хир яц вайн - саз юккъе а боьдий 1а даккха д1абуьжу иза

Мекхаш ч1ара (оьрсийн – усач).

цунна деза ц1ена, шийло хиш.
Ч1ог1а хаза ч1ара бу и. Цуьнан дег1 деха ду, аг1онаш т1ера жима т1етт1а 1аьвдина. Дег1а т1ехь ду кегийра пелагаш. Цуьнан а ю шеен башхалла: цо босс оьцу ша болчу меттиган. Мерзч1еран дег1ан йохалла хуьлу – 40 – 50 см, ткъа дег1ан безалла – 1 кила.
Баккхийчара дийцарехь, паччахьан заманахь мерзч1ара паччахьашна хьалха бен буьллуш ца хила, цигара схьа – паччахьч1ара. Цуьнан жижиг могушаллина дика ду боху хууш болчара.

Мерзч1ара , паччахьч1ара ( оьрсийн- форель).

хиш чуьра ч1ерий. Уьш довзар а, церан сайн ненан маттахь ц1ераш хаар а, лардар а, суна сайн а, сайн нийсархойн декхар хета.
Тахана вай баккхийчаьрга ла доьг1ча , вайна хеза: «Х1ун ду вайн кегийчарех хуьлуш дерг? Шайн мотт ца хаьа… Телефонашций, компьютерций бен г1уллакх а дац»
Сан хьоме дай, наной, хьехархой, лулахой, бевзарш а, ца бевзарш а! Тхо шун яйна т1аьхье яц шуна! Тхо ч1ог1а дика бераш ду шуна. Оха компьтерах тхайна пайда оьцу шуна мА – гарра тхайн махках лаьцна хаарш лохуш.
Сайн болх берзош сунна ала лаьа баккхийчаьрга а, сайн нийсархошка а: Дала мукъалахь, аса а, сан хенара кхуьуш долчу вайн мехкан бераша а ларбийр бу вайн мотт.
Ткъа аса хьара болх беш сайна хиънарг, аса тхайн школера берашна а хаийтина. Цхьацца болчу хьехархоша а аьлла сунна баркалла. Масала: юьхьанцарчу классийн хьехархочо Расита Шамхановнас элира: « ДЕЛА реза хуьлда хьуна, сан хьомениг! Суна ч1ог1а эхь хетта, амма ас дере до: Суна массо а кху ч1ерийн ц1ераш ца хаьара вайн маттахь. Хьинца хьара хьан болх аса сайн стоьла т1ехь хуьлийтар бу.»
Аса а, сан хьехархочо а сацам бина жима « Ч1ерийн ц1ерийн дошам ян».
Иза аса сайн белхан юххе йиллина. Амма кху т1ехь совцур дац тхо. Массо а ч1ерийн ц1ераш йовза а хьожур, иштта царех лаьцна хаарш а гулдийр ду.