Презентация, доклад на тему Сабақтың тақырыбы : Етістік Қазақ тілі

түрлерін, қолдану жолдарын үйрету.

Дамытушылығы: оқу, жазу арқылы ойлау қабілеттерін дамыта отырып, шығармашылыққа дағдыландыру.

Тәрбиелілігі: мысалдарға алынған сөйлеемдер арқылы оқушыларды ерлікке, отанын сүюге, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Жаңа білімді хабарлау, танын сабағы.

Сабақтың әдісі: Ой қорғау, топтастыру, сұрақ-жауап, деңгейлік тапсырма, талдау.

Пәнаралық байланыс: Әдебиет, тарих, орыс тілі.

Сабаққа көрнекілігі: Тақырыпқа байланысты тірек сызба, лекция, жаттығулар компьютерлік слайдтар.

журнал сабағы” деп аталады

1. Қайталау – оқу анасы. (Үй тапсырмасын тексеру)

2. Жаңа сабақ құпиясы (Жаңа сабақ түсіндіріледі)

3. Білімді мыңды жығар (Жаттығу жұмыстарын жүргізу)

4. Біліміңді байқап көр (Бекіту сұрақтары)

сөз табы. Етістік не істеді? Не қылды? Қайтті? (немесе не істеді? Қайтіп? Не істесе т.б.) деген сұрақтарға жауап береді.
Мысалы: Көп ойласаң, дана боласың, көп ойнасаң, бала боласың. Көкек көріп қарлығашты, қиғаш келіп амандасты.
Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім, басқа жануарды теңгермедім.
Берілген мысалдарда ойласаң, ойнасаң, (сен не істесең?), боласың (сен не істейсің?) көріп, келіп (көкек не істеп?) амандасты (көкек не істеді?) көрмедім, теңгермедім.

қимылын, іс-әрекетін білдіріп тұр. Мұнда сөздер етістіктер деп аталады.

еді:

Мағынасына қарай

жүр, ер, байла

ата, көр, тап, ел

кел, бар

келме, берме

Туынды:

Дара:

Күрделі:

Салт:

Сабақты:

Болымды:

Болымсыз:

астын бір, күрделі етістіктің астын екі сызыңдар

Шешеннің өзіне тиісті он бес минуттан үш минут асып кеткен еді. Осы шақта арбадан мол денелі жолаушының өзі де түсті. Енді шопан деген мамандықтар дәрежесінде естіледі. Ербол Абай сөздеріне сүйеніп отыр екен.

топқа көшіріп жазыңдар.

Бала жігіт бұйрықты екі етпеді. Үн – түпсіз бұрылды да, өз үйіне қарай жүре берді. Аздан кейін ол қараңғы түннің тас ойнына еніп, жоғалып кетті де, Ахметше тұсаумен байлай салған сықырлауықты босатып, қос босағаның етек киізін шешіп, төмен асырып жіберді.

Айқайла. Тарық. Кейін. Бөгел. Сүрін. Күл. Жағалас. Сыз. Теп. Ти. Ұмыт. Жоғалт. Атта. Секір. Боя. Өмір. Қи. Ал. Аш. Тасы. Сұра. Төк.

4 жаттығу: Берілген сөздердің қайсысы туынды етістік, қайсысы негізге етістік екенін анықтаңыздар.

Шығар, жаптыр, отыр, жазғыз, хор, өргіз, көгенде, бұландыр, күркіре, барған, жүгір, сөйле, оқы, ал, келтір, кешір, жарып, келетін, айт, төсе, қоюлан, ағарту, көгеріп, жеткен, қайт, қал, аула, ұста, мұнарту, біл, көр, үйрен, көмектес, жалқауланба.

кет, көріп кет, шығып кет, беріп кет, қайтып кет, алып кел, барып кел, қайтып кел, айтып кел, біліп кел, сұрап кел, беріп кел, жүріп кел, озып кел.

6 жаттығу: Мәтіндегі іс-әрекетті білдіріп тұрған сөздерге сұрақ қойып, етістіктің қай түрі болып тұрғанын айтыңыздар.

Үлгі: қашып келеді – болымды етістік, баяндауыш.

Ол бүгінгі күні бауыры Мұқашқа ат әкел деп тапсырған болатын. Соның берген уәдесіне сеніп, үйінен жалғыз шығып кеткен. Кеш батты, түн бола бастады. Бауырының атын атап шақырады, жылайды.
Рәбиға қиналған күйде: “Енді өлдім-ау!” – деп бойұсына берген уақытта ғана көмегіне сеніп шыққан бауыры Мұқаш келіп, тауып алды.

сатылай кешенді тандау жасап келу.

етістіктер салт етістіктер деп аталады.
Салт етістіктер барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздермен тіркесе беруі мүмкін, бірақ табыс септіктегі сөзбен байланыспайды.

аталады. Мысалы: Өнер-білім бар жұрттар тастан сарай салғызды. Қозының жамырағанын Байторының сақ құлағы бағана сезген. Бұл сөйлемдердегі салғызды, жамырағанын деген етістіктер дара етістіктер болып табылады.
Өйткені бұлар-бір ғана сөзден тұратын негізгі етістіктер. Әрқайсысының өз алдына мағынасы бар, белгілі бір сұраққа жауап беріп, сөйлем мүшесі қызметін атқарады жұрттар не істеді? – салғызды (баяндауыш), нені сезген? – жамырағанын (толықтауыш), құлағы қайткен? – сезген (баяндауыш).

болымды түрі деп аталады.
Мысалы: бар, көтер, сөйле, шық, жаз, кел.

форма етістіктің болымсыз түрі деп аталады. Етістіктің болымды түрі түбір, туынды және күрделі етістіктер арқылы берілетін болса, оның болымсыз түрі болымды етістіктердің түбіріне – ма, -ме, -ба, -бе, - па, - пе, жұрнағын жалғау арқылы жасалады.
Мысалы: бар-барма, көтер-көтерме, сөйле-сөйлеме, шық-шықпа, жаз-жазба, кел-келме т.б.

тұратын етістіктер сабақты етістіктер деп аталады. Сабақты етістіктер кімді? Нені? (кейде табыс септіктің жасырын түрі-не?) деген сұрақтарға жауап беретін табыс септіктегі сөзбен байланысады.
Мысалы: Сөзді сен баста. Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін. Бұл сөйлемдердегі баста, жазбаймын деген етістіктер сөз, өлең деген сөздердің табыс септікте тұруын талап етіп тұр.

бір сұраққа жауап беріп, сөйлемнің бір ғана мүшесі қызметін атқаратын етістіктер күрделі етістіктер деп аталады.
Мысалы: Ауылда қосақтағы қойлар маңырап жатыр екен. Бір кішкентай қыз әкесінің шапанын жамап отыр екен. Берілген сөйлемдердегі маңырап жатыр екен (қойлар қайткен?) жамап отыр екен (қыз не істеген?) дегендер-күрделі етістіктер.

көріп, алған, салған т.б.
Мысалы: кел, бар, жүр, көр, ал, қойды, айтты, жайды, үйіп көріп, алған, салған т.б.

түбір немесе туынды етістік деп аталады. Туынды етістіктер басқа сөз таптарынан (есімдер мен еліктеуіш сөздерден) белгілі жұрнақтар арқылы жасалады. Ол жұрнақтар мыналар:
1. ла, ле, да, де, та, те: шеге-ле, таза-ла, тіс-те, бас-та т.б.
2. а, е: ойн-а, бос-а, түн-е т.б.
3. ай, ей, й: мол-ай, аз-ай, көб-ей, қара-й т.б.
4. ар, ер, р: аға-р, көг-ер, қысқа-р т.б.
5. ғар, гер, қар, кер; бас-қа, ес-кер, тең-гер.
6. ық, ік, к: кеш-ік, зар-ық, бір-ік т.б.
7. ыра, іре: жар-ық, желб-іре т.б.