Презентация, доклад по детской литературе на тему Балалар әдебиетінің теориясы (1 курс)

ортақ қоғамдық функциясын еске түсіріңіз?
Әдебиеттің өзге өнер түрлерінен қандай басты ерекшеліктері бар?
Көркем бейненің танымдық, көркемдік-эстетикалық мәні дегенді қалай түсінесіз?

көркем сөздің құдіретін танытатын суретті сөз, айшықты тіл, бейнелі тіл
Суретті сөз, бейнелілік деген ұғымдар тек әдебиетке, сөз қолданысқа қатысты ерекшелікті танытатын ұғымдар.
Бұл көркем сөз құдіреті арқылы өмір көріністерін, адамның іс-әрекеттерін, зат-құбылыстар сырын сырлы сөзбен кестелеп, айшықты,суретті, жанды, әсерлі таныту деген сөз. Бұлай бейнелеу өзге өнердің қолынан келмейді, бұл сөз өнерінің еншісіндегі ерекшелік. Демек, бейнелілік (образдылық деп те айтады) автордың нені суреттесе де, сөз құдіреті арқылы сол құбылыстың, заттың айшықты, жанды, көркем бейнесін танытуы.

қоғамдағы ролі тұрғысынан бейнесі
Белгілі бір этнос тарапының өкілі ретіндегі бейнесі
Типтік тұлға негізінен бас немесе негізгі кейіпкерлер санатындағы тұлға. Оның тағдыры, күрес-тартысы, жеңісі, жеңілісі арқылы автор идеясы танылады, лайықты көркемдік шешімін табады.

үшін мән-маңызы неде?
Өнердегі типтілік мәселесі, ол туралы түсінік.
Типтендіру түрлері, ерекшеліктері.

айтады.

1) Өмірде, адамзаттың қоғамдық өмір-тіршілігінде
бұрыннан бар, сан ғасырлар бойы қалыптасқан,
халықтың, ұлттың өмірінің ажырамас көрінісіне
айналған құбылыстар, адамдық қарым-қатынастар,
салт-дәстүрлер, шаруашылық кәсібіне, жалпы
өміріне байланысты орныққан түсінік-ұғымдар,
ерекшеліктер, жайлар.

2) Қоғам өмірінің тыныс-тіршілігінде бүгін сиректеу
кездессе де, даму, өркендеу болашағы мол құбылыстар,
жағдаяттар да типтік құбылыстар қатарына жатады.

келген өмір құбылыстарына, оқиғаларына көңіл аудара бермейді, оны қоғам тіршілігінде орын алған типтік шындық, типтік құбылыстар көбірек қызықтырады, міне ол осы жайларды барынша жан-жақты зерттеп, жинақтап, көркем шындыққа айналдырады.

пішіні. Оның енді ішкі қасиеті, анықтамасы – мазмұн. Мазмұнның сыртқы қасиеті – пішін. Қандай жағдайда болмасын, әуелі мазмұн туады да өзін анық айқындау үшін өзіне пішін іздейді. Демек мазмұн пішіннен басым (примат) Ал көркемәдебиеттегі пішін мен мазмұн қандай? Әдетте шығармадағы мазмұн көркем ой көрігінен түрленіп шыққан өмір шындығы делінеді. Бұған негіз бар. Алайда мазмұн деп суреттелінген өмір құбылыстарын айту қисынды болмас еді. Өйткені шығарманың мазмұны – баяндалған, көрсетілген уақиға, жағдай өмірлік құбылыстардың тікелей өзі емес соның көркемдік көрінісі, сөзбен мүсіндеп берілген суреті. Өмір шындығы әдебиет шығармасындағы көркем шындыққа айналғанда оған жазушының дүниетанымы, көркем ой – сезімі, адамгершілік, азаматтық мұрат – идеалдары келіп қосылады. Сондықтан да осы жерде “идеялық мазмұн” пайда болады. Идеялық мазмұн - дегеніміз тақырыпты автордың түсіндіруі, автордың түсінуі. Ал пішін дегеніміз – оыс шындық тұтастырыла жинақталған, көркем образдар жүйесі, Яки әдеби қаһармандар өмірі. Бір ескерктін нәрсе мазмұн біреу, ал пішін әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы: “Қамбар батыр” эпикалық жыр, “Қамбар батыр” – М. Әуезовтың драмасы. Форма екі түрлі, ал мазмұн біреу. Сонмен шығарманың мазмұны – оның шындыққа негізделген тақырыбы мен идеясы да, пішіні - әдеби қаһармандардың тартысына негізделген сюжеті, композициясы, шығарманың тілі.

түрлі кезеңі (материал жинау, жинаған материалды қорыту, қорытылған мателиалды жазу) бар десек, тақырып осы үш кезеңнің өн бойынан желі боп тартылады. Мысалы: С Мұқановтың “Мөлдір махаббатының” жазылу тарихын әңгімелеп беру. Сонымен тақырып – жазушының шындық өмірден таңдап, талғап алып, өзінің көркем шығармасына арқау еткен өміп құбылыстарының тобы. Ал идея – жазушының сол өзі суреттеп отырған өмір құбылысы туралы айтпақ ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы. Кейде шартты түрде тақырыпты - сауал, ал идеяны – жауап деуге де болады. Проза мен поэзияның шағын түрлерінде бір ғана тақырып пен бір ғана идея болуы мүмкін. Ал кең көлемді эпикалық түрде бірнеше тақырып пен бірнеше идея болады. Айталық “Абай жолының” тек бас жағын ғана бажайлап көрелік.

пен жорға Жұмабайдан оқ бойы алда келе жатқан кұйі, даланың таза ауасын еркін сіміре жұтып, рахаттана серпіліп, “кей – кейде өзіне таныс Көкүйірім мен Буратиген, Тақырбұлақ секілді қоныс құдықтардың тұс – тұсына келгенде, оқшау шығып, астындағы жарау құла бестісін ағызып – ағызып ала берді.” Осы эпизодтың өз тақырыбы (туған жер), өз идеясы (сағыныш) бар.Одан әрі осы жүргіншілер Көлқайнардағы Құнанбай ауылына келіп, Абай өзін күткен апа - әжелерінің, Айғыз бег Ұлжанның, әжесі Зеренің құшағына кезек –кезек кіріп, “өзін шын балаға айналдырып жіберген” қалың сүйіске малтиды да қалады. Бұл эпизодтағы тақырып - ана да, идея – мейірім. Енді бірде аналар арасындағы “еркін ойнақы бала мінездің бәрін” пышақ кескендей тыйып, Абайды Құнанбай шақыртады. Абай дереу бойын жиып ап, әкесі отырған үлкен үйге келеді. Бұл үй шешелер үйіндей көңілді емес, ызғар шашқандай салқын. Бұл эпизодтағы тақырып - әке, идея – қаталдық.

қосып, бір арнамен өрбітіп тұрған бірегей, өзекті мәселені негізгі идея дейміз. Кей жағдайларда жазушы ойы, әрқашан қаз – қалпында көркем идеяға айнала қоймайды. Осыдан келіп авторлық және объективтік идеялар туралы ұғым пайда болады. Авторлық идея - суреткердің о бастағы ой өзегі. Объективтік идея - нақты шығармадан туатын мақсатты нәтежие. Мысалы: Толстойдың “Анна Каренинасының” жазылу тарихын айтып беру. Фабула – көркем шығармада суреттелген оқиғалар қатары. Сюжет – көркем шығармада нақты мазмұны, оқиғасы.

қаһрамандар өзара қарым – қатынасқа көшпес бұрынғы хал жағдайы, тіршілік, қоғамдық орта, болашақ қақтығыстар алаңы, оқиғалар орны суреттеледі. Экспозицияның бір ерекшелігі – ол шығарманың сюжеттік желісіндегі өмірлік тартысқа тікелей ықпал жасамайды, тек мезгіл мен мекенге мегзеу, дерек, дәйек ретінде ғана қалады. Тура экспозиция - әдеттегінше классикалық бастауы. Бұрама экспозиция – сюжеттің іркіліп барып негізгі оқиғаға еш қатыссыз нәрселерден бастауы. Мысалы: “Шұғаның белгісі” Шарықтау шегі (латынша culmen - шың) шығармадағы адамдар арсындағы тартыстың күшейіп, өрбіп жеткен жері. Шешім – суреткердің өзі суреттеп отырған өмір шындығына шығарған “үкімі” соңғы сахна.

киыстырып тұратын нәрсе композиция. Композиция – көркем шығарманың құрылысы. Ол - әдеби шығарманың сыртқы түрінің ғана симметриясы емес, сонымен қатар ішкі сырының да гармониясы.

сөз
Сюжет
Эпилог – соңғы сөз

Ішкі композиция

Тақырып пен сюжет композициясы
Уақыт пен кеңістік композициясы

Ретродация – уақыттың кері шегінуі
Ретроспекция – уақыттың алға жылжуы

тәжірибесін
өз тіршілігінде қайталау және жаңғырту
түрінде тірек етуі (әдет-салттар,
ғұрыптар, рәсімдер т.б.).

2) Негізгі мағынада мәдени-рухани
тәжірибені (көркемдік т.б.) шығармашылық
тұрғыда игеру және жалғастыру.
Бұл сөз өнеріне, жалпы өнерге
қатысты мәселе.

Екі ұғымның байланыстылығы осындай.

үлгілерін жазуы
Тіліміздің поэтикалық зор қуаты мен мүмкіндігін танытуы
Қазақ өлеңінің құрылысына жаңашылдықтар әкелуі
Жаңа ұйқас түрлерін ойлап табуы
Пішін мен мазмұнға әкелген жаңалықтары т.б.

әдебиеттен немесе өз тұсындағы әдеби процестен үлгі-өнеге алу, оны шығармашылықпен жалғастыру десек, бұл процесс төмендегідей үш тұрғыда көрінеді:

жалғастыру дегеніміз не?
Абай дәстүрі және оның қазақ поэзиясына әсер-ықпалы қандай болды?
Жаңашылдық негізі дәстүрде, оны шығармашылықпен дамытуға тәуелді ме?

тұрғыда бейнелеудің үш түрлі тәсіл арқылы іске асырылатындығында жатыр. Олар эпостың негізі саналатын эпикалық бейнелеу тәсілі, лириканың негізі – лирикалық бейнелеу тәсілі, драмалық тектің негізі – драмалық бейнелеу тәсілі.

қамтуы
Сан алуан адамдар тағдырын жан – жақты ашып суреттеу мүмкіндігінің молдығы

танытытын бірер оқиға ғана баяндалады.
Көлемі шағын, кейіпкерлер саны да мейілінше шақтаулы
Автор уақыт жағынан мейілінше қысқа мерзім ішінде кейіпкер өміріндегі біреу де болса бірегей оқиғаны баяндау арқылы оқырманға оның адамдық болмыс – бітімін айқындап беруі шарт.

те атайды.
Кейіпкерлер санының көптігі оның өмір шындығын қамту мен көркем танытудағы мүмкіндігі мол.
Повесте өмір шындығы, адамдар арасындағы қарым – қатынас жайлары бірер оқиға, санаулы сәттер көлемінде емес, кеңірек те тереңірек
Уақыт пен адамның өмір белестерін кеңірек те тереңірек баяндау арқылы танытылады.

эпостың шыңы
Негізгі кейіпкері бір адам емес, халық.
Суреткер шындығы – халық басынан өткен келеңсіз құбылыстар

әдебиеттануындағы жанрларды жүйелеу тәжірибесі қандай?

жинақталады.
Эпоста субъект оқиғаға сіңіседі де, көрінбейді.
Лирикада ол құбылысты өзі игеріп, сол құбылыспен қақтығыста туған түісік түрінде көрінеді.

Эпитафия

қарекетсіз, қамсыз, қызық өмірді жырлайтын өлең
Мадригал – жым-жырт, рахат тірлікті жырлау, француз тілінен аударғанда “малшының сазы” деген мағынаны білдіреді.

адамдарға бағыштау немесе эпикалық шығармаға беташар
Романс – сүюді жырлау
Пастораль – малшы сазының бір түрі.

өлең
Эпиграмма - жеке біреуді мінеп, мысқылдайтын сықақ өлең
Элегия – бір мұң, бір сыр аралас өлең.

мен трагедияның ерекшеліктері қандай?
Драмалық жанрларды анықтауда историзм принципі қолданыла ма?
Драмалық жанрлардың бір бірінен айырмашылығы қандай?
Трагедия жанры қашан пайда болды?
Фарс қандай жанр?
Драмалық шығармадағы ремарканың қызметі қандай?
Неліктен драмалық шығармаларда оқиғалардың қатары шағын болып келеді?

атқылы дамиды.
Оқиға авторлық баяндау арқылы емес, кейіпкерлердің сөзі арқылы дамиды.

Олар:
шындық өмір
суреткер дүниетанымы
көркемдік ойлау.

тарихында туып, дамып, жоғалып кеткен ағымда көп.

әдебиеті
ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлар әдебиеті
ХІХ ғасыр әдебиеті
ХХ ғасыр әдебиеті

Әдеби ағымдар:
Классицизм
Сентиментализм
Натурализм
Модернисттік ағымдар:
Футуризм,экспрессионизм, имажинизм, импрессионизм, акмеизм, символизм т.б.
Постмодернизм

әдеби ағым, әдеби мектеп, жақындығы және айырмашылығы неде?

жанр –комедия.
Ол қарабайыр адамдардың
өмірін, жүріс-тұрыс
қателіктерін
қызықты етіп,
мысқылдап суреттеуге
арналған деп түсіндірілді.

ерлердің жорықтары мен саясаттары
Негізгі қаһармандары:қарапайымдар емес, қолбасылар, патшалар
Негізгі өкілдері: Корнель, Расин, Мольер т.б.

болды?